Spring naar inhoud

Rembrandt de Onmogelijke

Zieners

geschreven op 09 september 2015
Saul en David, ca 1660

Onder het motto "Zij zien wat wij niet zien" proberen we te achterhalen wat beeldenmakers voor ogen stond bij het maken van een beeld. Vandaag : Rembrandt van Rijn.

Het Mauritshuis in Den Haag kreeg de afgelopen jaren extra veel kunsthistorici en journalisten over de vloer. Van één van haar Rembrandts werd namelijk de echtheid in twijfel getrokken. Acht jaar lang werden steeds geavanceerdere technieken bovengehaald om een antwoord te kunnen geven op de vraag die iedereen bezig hield: is ‘Saul en David’ een echte Rembrandt? Gelukkig bleek dat wel zo te zijn (op een vreemd aangenaaid stuk na) en mag het doek in de vaste collectie blijven. Tot en met 13 september is het nog even het middelpunt van de expo “De zaak Saul en David”, in het Mauritshuis.

Zelfportret, 1629

De boze geest van de depressie

‘Saul en David’ toont een bijbelscène met twee figuren, koning Saul en herder David. Saul zit op zijn troon, een speer rust op zijn schouder. De jonge David, met pubersnorretje, speelt harp. Epco Runia, hoofd educatie van het Mauritshuis in Den Haag: “Het verhaal gaat dat Saul werd bezocht door een boze geest. Nu zouden we dat een depressie noemen. Omdat muziek de geest verlicht, werd David met harp ontboden door het hof. Er ontstond een vriendschap tussen hem en de koning maar die eindigde toen David te populair werd na zijn overwinning op Goliath. In een jaloerse, woedende bui zou Saul vervolgens een speer gooien naar David.”

Nét voor het gebeurt

“Rembrandt toont ons het moment net voordat Saul die speer gooit. In dat ene moment voel je de spanning, de tweestrijd van Saul die vriendschap én jaloezie voelt”, gaat Runia verder. “Je ziet Sauls verdriet. Eén oog droogt hij met het gordijn, het andere oog is vrij en kijkt David priemend aan. Die is zich van geen kwaad bewust. Hij zit onschuldig in het mooie strijklicht. Rembrandt gebruikt het gordijn om die tweestrijd te symboliseren én om de twee figuren van elkaar te scheiden. Die scheiding voorspelt hoe de vriendschap ten onder zal gaan. Die subtiele gevoelens en wendingen, die zitten er allemaal in. Dat is typisch voor de late periode van Rembrandt. Aanvankelijk legde hij vooral bevroren acties vast, zoals in ‘De Nachtwacht’. In ‘Saul en David’ heb je nog maar twee figuren die de scène bepalen. Ze zijn niet meer in beweging maar in zichzelf gekeerd. Je ziet dat ook bij ‘Lucretia’ of bij ‘Bathseba met de brief van koning David’. Dat zijn figuren die op het punt staan een beslissing te nemen of in een tweestrijd verkeren. Door Rembrandts rake gevoel voor de menselijke geest, krijg je als kijker gemakkelijk het idee dat je je kan verplaatsen in die figuren.”

Zonder gêne

“Het verhaal van Saul en David is vaker afgebeeld door schilders, meestal zie je Saul die de speer naar David werpt. Dat vind ik er dan komisch uitzien”, vertelt Runia. “Je vraagt je toch af waarom David al niet veel verder is weggevlucht of waarom hij niets doorheeft. Met het focussen op de gemoedstoestand, onderscheidt Rembrandt zich dus echt. Maar Rembrandt deed wel vaker onverwachte dingen. Zo was hij tegen decorum. Het is natuurlijk gek dat je een gordijn neemt om je tranen te drogen. Dat doe je enkel als je helemaal overmand bent door verdriet. Anders neem je toch een doekje? Volgens mij was hij ook een onmogelijke man. Eigenlijk weten we weinig over hem maar je leest toch dat hij het niet erg kon vinden met zijn opdrachtgevers en dat zijn leerlingen wel eens huilend het atelier uit liepen. Ach, volgens mij wilde hij gewoon schilderen. De rest deed er niet zo toe.”

Lucretia- doet ze het of doet ze het niet ?
Bathseba met de brief van koning David
VRTNU VRTNU VRTNU