Spring naar inhoud

Cannot Unsee

geschreven op 24 augustus 2015

Op 10 september weten we wie de Young Belgian Art Prize wint. Tien genomineerden wachten in spanning af. Wij praten deze week elke dag met één van hen. Vandaag: Emmanuel Van der Auwera.

still uit "A certain amount of clarity",2014

Tieners kijken naar een filmpje waarin drie jongens een man vermoorden. Ze kijken thuis, op hun computer. Op de achtergrond zie je Twilight-posters hangen, er staat een home-trainer, er hangen potten en pannen aan de muur. Het zijn jongens, meisjes, ze zijn blank, zwart, ze kijken samen, of alleen, één meisje kijkt met haar kat op schoot.

exhibition view, Bozar

Zonder dat je iets gruwelijks te zien krijgt, is de film gruwelijk om te zien. Maar net zoals de tieners in de film van Emmanuel Van der Auwera hun ogen niet van het scherm kunnen houden, loop je als toeschouwer de zaal niet uit. Als het licht weer aangaat, zit je met een hoop vragen.

Canvas : Uw film bestaat volledig uit materiaal dat u op internet gevonden hebt. Het gaat om zogenaamde responsevideo's. Kan u even uitleggen wat dat is ?

Emmanuel: Dat zijn video's die jongeren van zichzelf maken terwijl ze een gruwelijk of walgelijk internetfilmpje bekijken. Met de webcam van hun computer filmen ze hun eigen reacties tijdens en na het kijken. Soms filmen ze zichzelf terwijl ze naspelen wat ze gezien hebben. Je ziet dan bijvoorbeeld kinderen een teddybeer te lijf gaan met een hamer. Een responsevideo wordt meestal gemaakt omdat iemand je uitgedaagd heeft. Een vriend stuurt je een video en zegt: dit durf je niet te bekijken. Of je hebt op internet andere mensen zien kijken naar een video, hun reacties hebben je nieuwsgierig gemaakt, en je wil hem vervolgens zelf ook zien. Het is iets sociaals, zoals de Icebucket Challenge.

still uit "A certain amount of clarity", 2014

Canvas : Maar we hebben het hier niet over koud water. We hebben het hier over moord.

Emmanuel : In mijn film wel, ja . Maar in het begin van het response -fenomeen ging het om onschuldiger zaken. Het is begonnen met een scatologische video. Iemand had een stukje uit een behoorlijk walgelijke pornofilm gehaald en op het internet gezet. Bij mij op de kunstacademie had iedereen dat gezien, ze toonden het aan elkaar op hun smartphones. Men vond het grotesk of smerig, sommigen vonden het grappig. Jongeren kwamen op het idee om hun reacties te filmen terwijl ze keken, om die getuigenis vervolgens weer te posten op het internet. Daarna is het van langsom extremer geworden. Van Al Quaeda video's met onthoofdingen uit 2005 over filmpjes van gewelddadige ongelukken en gemartelde katten tot het moordfilmpje waar men in mijn werk naar kijkt.

Emmanuel Van der Auwera

Canvas : Hoe komt zo'n filmpje van een echte moord terecht op internet ? En waarom wordt het er niet afgehaald door de politiediensten ?

Emmanuel: Het filmpje waar de tieners in mijn werk naar kijken is gemaakt door Oekraïense tieners . Op hun proces werd het vertoond, iemand heeft het gelekt, en het is op internet terecht gekomen. Is dat eenmaal het geval, dan kàn je het daarna niet meer verwijderen. Mensen filmen het terwijl het afspeelt - dat kan heel makkelijk, met je eigen computer - en sturen het vervolgens zelf rond. Bij responsevideo's staat ook dikwijls een link waar je het filmpje waarop gereageerd wordt zelf kan gaan downloaden. Dat soort dingen verspreidt zich dus razendsnel. Je kan ondertussen massa's van die filmpjes op het internet vinden. Er bestaan zelfs sites die zich specialiseren in het inventariseren ervan.

Canvas : Waarom koos u voor dat éne filmpje in het bijzonder ?

Emmanuel: Omdat het hier ging om een moord zonder motief, om een gratuite daad van geweld. En ook omdat de daders zélf adolescenten waren. Ze hadden die video gemaakt voor privé-gebruik, om hem achteraf te kunnen bekijken. Voor mij was het belangrijk om mijn film toe te spitsen op één geval. Dat gaf me het kader dat ik nodig had. Ik richt de aandacht op het voorlopig beperkte maar om zich heen grijpende fenomeen van jongeren die samen moordfilms bekijken, maar daarnaast werkt mijn film hoop ik ook als een soort portret van de mensheid. Ik laat niets van het geweld zelf zien, en ik zou het betreuren als mensen na afloop van de film op zoek gaan naar het moordfilmpje uit mijn werk. Maar ik wilde wel dat de toeschouwer iets ervaart van dat geweld dat rondwaart in die banale huiskamers waar de kinderen zich bevinden. Dat hij iets voelt, dat hij moet nadenken, dat hij gedwongen wordt om zelf positie te kiezen.

Canvas: De kijker krijgt niks te zien van de moordbeelden, maar u hebt het filmpje wel gezien. Hoe was dat ?

Emmanuel: Daar vergis je je. Dat is niet zo. Ik heb dat filmpje zelf nooit bekeken. Bij aanvang van mijn project heb ik twee gelijkaardige filmpjes bekeken, gewoon om te weten waarover het ging. Deze film maken is het moeilijkste wat ik ooit gedaan heb. Ik heb er lang aan gewerkt, bijna twee jaar, omdat ik af en toe lange pauzes moest inlassen waarin ik iets heel anders ging doen. Je hebt dat nodig, anders zou je er een beetje gek van worden.

Zoals Nietzsche zegt : "Als je in de afgrond kijkt, zal hij naar je terugstaren." Je in zoiets verdiepen verandert je. Maar je verandert ook door je voor geschiedenis te interesseren en te ontdekken dat ze richtingloos is en gewelddadig. Dan raakt er ook iets in je beschadigd. Waarmee ik niet wil zeggen dat ik beschadigd ben door dit werk te maken.

Vandaag moeten kinderen voortdurend hun eigen imago beheren, als minipopsterren.

Canvas : Hoe bent u op het idee gekomen om hier iets mee te doen ?

Emmanuel: Ik ben geïnteresseerd in nieuwe technologieën, maar dan niet op de jubelende manier die je vaak ziet vandaag. Technologie heeft altijd een schaduwzijde. Hoewel sociale media in mijn persoonlijke leven nauwelijks een rol spelen, ben ik gefascineerd door de revolutie die ze veroorzaakt hebben in de manier waarop we naar onszelf en naar de wereld kijken. Ik was als kind bang om onpopulair te zijn op de speelplaats. Vandaag ben je nergens meer veilig. Achtjarigen maken sites om andere kinderen te vernederen en belachelijk te maken. Kinderen moeten voortdurend hun eigen imago beheren, als mini-popsterren. Overleven in zo'n wereld vergt heel nieuwe vaardigheden.

Ze krijgen elke dag wel gewelddadige beelden te zien, maar met deze beelden wordt opnieuw een grens verlegd.
still uit "A certain amount of clarity", 2014

Het belangrijkste is misschien wel dat sinds de opkomst van sociale media beelden geen beelden meer zijn. Ze zìjn de realiteit geworden, of op zijn minst een verlengstuk van de realiteit. Er is een hemelsbreed verschil tussen het beeld van een moord, in scène gezet door een Hollywoodregisseur, het beeld van een moord die toevallig gefilmd is tijdens de Tweede Wereldoorlog, en het beeld van een moord gemaakt door de moordenaar zelf , tijdens de daad, met de bedoeling er daarna naar te kijken of naar te laten kijken. Dat zijn zaken van een totaal andere orde. En dat is wellicht wat de adolescenten in de film afstoot én aantrekt. Ze krijgen elke dag gewelddadige beelden te zien, maar met deze beelden wordt opnieuw een grens overschreden. We hebben hier te maken met iets geheel nieuws.

affiche van de horrorfilm Saw

Canvas: Het extreme geweld dat je vandaag in films ziet heeft ze er wel op voorbereid.

Emmanuel: Er is volgens mij een duidelijk verband tussen het opschuiven van de grenzen qua geweld in fictiefilms en de explosie in het aanbod aan echte gruwelfilmpjes op internet. De realiteit is beschikbaar in al zijn rauwheid. Wil je via fictie dezelfde emotionele reacties opwekken dan moet je ontzettend ver gaan. Denk maar aan Saw, dat zijn eigenlijk fictionele snuffmovies. In elke film worden een stuk of zes, zeven mensen door een gek opgesloten, gemarteld en vermoord op de meest buitenissige, walgelijke manieren. Niks blijft je bespaard, alles krijg je te zien, in close-up - mensen huilen, gillen, smeken om hun leven. Dat soort films bestond vroeger ook, maar toen was het een kleine, gespecialiseerde niche. Nu gaat het om mainstream big budget films. Die films vormen wat mij betreft een groot moreel én legaal probleem.

Canvas : Hoewel uw onderwerp er om smeekt, velt u in uw film geen oordeel. U zegt niet wat we van die kinderen moeten denken

Emmanuel : Toen het fenomeen van de responsevideo's bekend werd, hoorde ik in mijn omgeving alleen reacties in de trant van : dat zijn zieke kinderen, kleine smeerlapjes, perverten. Met andere woorden: "dit heeft niks met mij te maken". Ik wilde mensen die makkelijke uitweg niet bieden. Om deze film te kunnen maken moest ik voorbij de gemakkelijke moraal, en voorbij de goede smaak. Als je in de zaal naar de film zit te kijken, ben je je ervan bewust dat er iets duisters aan de gang is. Als je blijft kijken, is dat ook omdat je je probeert voor te stellen wat er bekeken wordt, het is een pervers spel. Natuurlijk willen we die kinderen graag veroordelen en zeggen: "wij zijn niet zo", maar het is niet zo simpel.

De verzoeking van St. Antonius, ca 1501 - Hiëronymus Bosch,

Door deze film te maken kijk ik iets in de ogen dat ook in mij zit. Als kind was ik gefascineerd door beelden die me sterke emoties bezorgden. Mijn ouders hadden een boek van Jeroen Bosch, met daarin uitvergrotingen van de meest verschrikkelijke taferelen. Ik vond dat angstaanjagend, maar ook opwindend. Ik dacht dat alleen een heel slecht mens zoiets kon maken. Maar Bosch liet mij daar gewoon mijn eigen meest duistere kanten zien. Een ander beeld dat een onuitwisbare indruk op me heeft nagelaten is de Medusa van Caravaggio. Ook dat heb ik als kind gezien, toen ik met mijn ouders in Firenze was. Zoals je weet was de Medusa een monster dat mensen met haar blik kon verstenen en zo doden. Medusa werd onthoofd door de held Perseus, die haar hoofd vervolgens op zijn schild plaatste waardoor dat schild een wapen werd, want Medusa behield, ook na haar onthoofding, de macht om mensen te verstenen. Caravaggio heeft haar geschilderd als een trompe-l'oeil, het is dus alsof je naar het echte schild uit het verhaal kijkt. In die Medusa van Caravaggio zitten alle thema's die me nu nog bezighouden. Realiteit vs. trompe-l'oeil, gruwel, blikken die elkaar kruisen, blikken die doden.

Medusa, ca 1597 - Michelangelo Merisi da Caravaggio

Canvas: Kan u begrip opbrengen voor de kinderen in de film ?

Emmanuel: Ik kon me tot op zekere hoogte met hen identificeren. Maar het onderwerp was ook interessant voor me omdat ik altijd al geboeid ben geweest door het - letterlijk - onvoorstelbare. Dat is een klassiek probleem uit de kunstgeschiedenis, dat zich bijvoorbeeld ook naar aanleiding van de Holocaust heeft gesteld. Hoe moet je het onvoorstelbare uitbeelden?

Ken je Les Désastres de la Guerre van Franscisco Goya? Dat is een reeks beelden waarin hij het geweld en de conflicten van zijn tijd vastlegt. Maar de feiten die hij afbeeldt heeft hij niet zelf gezien (hij bleef heel die periode in zijn eigen stad), men heeft hem erover verteld, of hij hoorde geruchten, het ene al angstaanjagender dan het andere. Daarvan heeft hij getuigenis willen afleggen. Uiteraard stoot ook hij daarbij op de limieten van wat je kan tonen. Voor mij is dit de allereerste documentaire. Het heeft veel te maken met wat ik zelf probeer te doen.

Les désastres de la guerre, 1810-1815 - Francisco de Goya

Canvas : Denkt u dat het bekijken van echte moordbeelden kijkers onherstelbare schade toebrengt ?

Emmanuel: Ik weet niet of deze filmpjes iemand over de rand kunnen duwen en tot moord aanzetten. Maar hoewel ik dat vroeger zou ontkend hebben, ben ik er sinds het maken van deze film wél van overtuigd dat het zien van dergelijke beelden je desensibiliseert. Ik heb een hoop van die responsevideo's gezien en mensen zeggen zelf dat ze niks meer voelen zodra ze pakweg tien van dat soort filmpjes gezien hebben. Er komt een moment dat ze rustig kunnen verdereten terwijl er zo'n filmpje opstaat waarin iemand op bestiale wijze vermoord wordt. Het doet hun niks meer.

Onlangs was ik op de Parvis Saint Gilles toen een buitenwipper tijdens een schermutseling de neus van iemand brak.

Het eerste wat men met aspirant-dokters doet is ze confronteren met het menselijke lichaam, met het vlees. Men toont hen vreselijke beelden, laat hen lichamen opensnijden. Zo vermijden ze dat hun polsslag de hoogte inschiet als er straks iemand met onnoemelijke verwondingen binnengereden wordt op spoed. Wie regelmatig blootgesteld wordt aan geweld wordt er ongevoelig voor. Dat zie je ook in oorlogstijd, wanneer perfect normale jonge mannen zich in no time ontpoppen tot moordmachines. De beschaving zet een rem op ons, maar we blijven dieren.

Les désastres de la guerre, 1810-1815 - Francisco de Goya

Onlangs was ik op de Parvis Saint Gilles toen een buitenwipper tijdens een schermutseling de neus van iemand brak. Het bloed was overal. De mensen die eromheen stonden waren opgewonden, bijna opgetogen bij het zien van dat bloed. Het crëeert chemische reacties in je hoofd, je wordt er helemaal gek van. Mensen denken van zichzelf: ik ben zus of zo, of ik zou nooit dit of dat. Maar je identiteit is een heel broos gegeven. Ook dat is een thema dat als een rode draad in mijn werk zit. Ik heb me bijvoorbeeld in één werk beziggehouden met de techniek van sensoriële deprivatie, zoals die wordt toegepast in Guantanamo, als methode om de identiteit van mensen te vernietigen. Dat is helemaal niet zo moeilijk.

O Superman I, 2013 - installatiezicht, IKOB, Eupen

Je neemt een kerel die zichzelf bijvoorbeeld zou beschrijven als "een harde businessman", "een vrouwenversierder", of "een brave huisvader", maakt niet uit. Stop hem in een witte kamer met zoemende neons waarvan je de temperatuur controleert en geef hem zijn eten nooit op hetzelfde moment. Na een paar maanden weet hij niet meer wie hij is. Hij zal iemand anders zijn. Want de omgeving die hem definieerde is verdwenen.

Canvas: Laten we het hebben over de omgeving die u definieerde : lag het voor de hand dat u kunstenaar zou worden?

Emmanuel: Ik ben altijd creatief geweest, ook als kind, kon goed tekenen, dat soort dingen. Maar ik kom uit een familie van dokters en wetenschappers en er werd van me verwacht dat ik die richting zou uitgaan. Mijn ouders vonden kunstenaar niet echt een optie als manier om je brood te verdienen, dat kon ik er altijd nog bijdoen als hobby. Maar kunstenaar zijn is geen hobby natuurlijk, het is niet eens een beroep, het is meer een ingesteldheid vind ik zelf. Ik heb een tijdje geprobeerd om iets anders te doen, heb zelfs nog een jaar handelsschool gedaan, maar uiteindelijk ben ik dan toch op de kunstacademie terecht gekomen.

Na het zien van de film kan je een exemplaar van de  bijbehorende Rage Comic mee naar huis nemen

Canvas: Voelt u verwantschap met de andere Young Belgian Artists uit deze lichting?

Emmanuel: Het is een sterke lichting, en ik ben blij dat ik er deel van uitmaak. Je ziet wel een enorme verscheidenheid aan kunstopvattingen en stijlen binnen de groep genomineerden. Pinckers & Burger, Halloubi en ikzelf zitten meer in het domein van het documentaire essay en het onderzoek naar het beeld. Daarnaast heb je mensen die heel conceptueel werken, anderen die weer meer in de hoek van l'art pour l'art thuishoren. Ik benijd de jury niet die de prijzen moet toekennen.

Canvas: Wat zijn uw toekomstplannen ?

Emmanuel: Ik ben bezig met een toneelstuk dat in 2016 wellicht opgevoerd zal worden in het Centre Pompidou. Ik vertelde al dat er sites bestaan die zich bezighouden met het verzamelen van gore, gruwelijke beelden, snuffmovies. In mijn monoloog laat ik de webmaster van de grootste gore-site die er bestaat aan het woord - zijn site krijgt vijftien tot twintig miljoen clicks per maand. Mijn tekst zal gebaseerd zijn uitspraken die hij gedaan heeft en teksten die hij zelf gepubliceerd heeft. De tagline van zijn site is "Reality News Website". Hij ziet het als een soort van Wikileaks, maar dan van gruwelijke beelden. Volgens hem passen de media censuur toe als ze bepaalde gruwelijke beelden niet tonen. Zijn site doet dat wel, want mensen hebben recht op de "waarheid". Ze hebben het recht om te zien in wat voor wrede wereld ze werkelijk leven zodat ze het menselijke leven naar waarde leren schatten. Dat is het verhaal dat hij ophangt, het is van een ongeziene hypocrisie, vooral als je weet dat de man een regelrechte Nazi is, die trouwens binnenkort in Canada voor de rechtbank moet komen.

VRTNU VRTNU VRTNU