Spring naar inhoud

Bart Van de Vijver over de groenknolorchis

Ode Aan Wat Verdwijnt

geschreven op 15 februari 2019

Een kwetsbaar en miskend pareltje onder de orchideeën

Ik kies voor de meest sexy groep binnen de planten, namelijk de orchideeën. Mensen kennen orchideeën van de exotische planten thuis in hun bloempot, maar wat ze vaak niet beseffen, is dat er in België ook een vijftigtal soorten wilde orchideeën voorkwamen.

Voorkwàmen, want de laatste 150 jaar zijn al minstens zes soorten verdwenen en een aantal andere zijn straks waarschijnlijk enkel nog in herbaria in historische boeken terug te vinden!

Eén van de redenen van deze dramatische achteruitgang is de unieke en complexe levenswijze van orchideeën, die op veel punten sterk verschilt van de overige planten in onze inheemse flora. Neem nu de groenknolorchis (Liparis loeselii).

De groenknolorchis is misschien niet de meest spectaculaire orchidee (met zijn kleine, groengeel gekleurde bloemen valt hij nauwelijks op in zijn voorkeurshabitat, vochtige duinvalleien), maar wat hij ontbreekt in esthetische waarde, compenseert hij door zijn complexe en unieke levenswijze.

De belangrijkste oorzaak voor de dramatische achteruitgang van de groenknolorchis in de laatste decennia is dan ook het zakken van het grondwaterpeil.

De groenknolorchis bezit een ingewikkeld stelsel van ‘mycorrhiza’. Dat is een samenlevingsvorm tussen schimmel en plantenwortels, die de orchidee in staat stelt voedingsstoffen te onttrekken aan vaak arme bodems. Om te overleven maken jonge orchideeënkiemplantjes exclusief gebruik van deze mycorrhiza schimmel en ook later vormen deze hun garantie op overleven in voedselarme, kalkrijke habitats.

orchid mycorrhiza

Behalve voedsel is er nog een tweede aspect cruciaal voor het overleven van de groenknolorchis, en dat is grondwater. Groenknolorchissen staan in zones waar het grondwater in het voorjaar tot aan het maaiveld reikt, zodat de jonge plantjes en de schimmels niet uitdrogen.

De belangrijkste oorzaak voor de dramatische achteruitgang van de groenknolorchis in de laatste decennia is dan ook het zakken van het grondwaterpeil.

Liparis loeselii of groenknolorchis

Niet alleen in Vlaanderen, maar ook in onze buurlanden en eigenlijk over zijn gehele verspreidingsgebied gaat het slecht met de groenknolorchis. Daarom werd de soort op Europees niveau beschermd met een NATURA2000 statuut, de hoogst mogelijke bescherming die een soort bij ons kan krijgen.

De laatste honderdvijftig jaar is de groenknolorchis in Vlaanderen zo sterk achteruitgegaan dat aan het begin van deze eeuw maar vijf tot tien plantjes overbleven in een moeras nabij Mol. Volledige uitsterving leek een kwestie van tijd.

Bart Van de Vijver

Maar sindsdien werden er twee nieuwe populaties ontdekt, waarvan ééntje in een recent aangelegd natuurgebied in de Antwerpse haven. Het ging om enkele duizenden planten! De groenknolorchis slaagt er dus in om te profiteren van een nieuw, geschikte leefgebied dat ze wordt aangeboden en het verdwijnen in België lijkt voorlopig afgewend.

Helaas zorgen de recente veranderingen in het weer nu voor kopzorgen. Door klimaatverandering zal de hoeveelheid regen in Vlaanderen wellicht sterk afnemen. Voor terrasjeskloppers geen onaangenaam vooruitzicht, maar voor de groenknolorchis kan dit nu echt het einde betekenen.

De laatste twee jaren was het opmerkelijk droog geweest in Vlaanderen en dit heeft ook zijn gevolgen gehad voor die duizenden Groenknolorchisplantjes in de Antwerpse haven.

In 2017 en 2018 werden er maar een handvol meer geteld ondanks de grote inspanningen die door verenigingen als Natuurpunt en SEMO gedaan worden om het gebied aantrekkelijk te maken voor deze soort. Natte jaren kunnen veel goedmaken, maar de toekomst ziet er somber uit. Of hoe verdroging er voor zorgt dat de groenknolorchis het hoofd niet meer boven water kan houden...

Bart Van de Vijver is als bioloog werkzaam in de Plantentuin Meise en aan de UAntwerpen.

VRTNU VRTNU VRTNU