Spring naar inhoud

Hersenspinsters: Sappho

Sappho - © rr
geschreven op 06 april 2018

Ze zette zich af tegen schoonheidsidealen, belichtte vrouwelijke seksualiteit en daagde de patriarchale samenleving uit. Maak kennis met Sappho van Lesbos in onze reeks over vrouwelijke denkers die je zou moeten kennen: ‘Hersenspinsters’.

Lesbisch of van Lesbos

Wie aan Sappho denkt, denkt misschien aan liefde tussen vrouwen. De Griekse dichteres schreef ook andere soorten gedichten, maar die waarvoor ze het meest bekend is, zijn haar liefdesgedichten voor meisjes. Er woedt een hevig debat onder academici over de kwestie of die liefdesgedichten ook echt Sappho’s persoonlijke gevoelens weergeven, maar dat de associatie tussen de dichteres en de lesbische liefde bestaat, is een feit. Misschien is het zelfs dankzij Sappho dat haar geboorte-eiland Lesbos later aan de oorsprong lag van de term “lesbisch” in de betekenis die we er vandaag aan geven. Maar de objecten van haar liefde zijn niet het enige wat Sappho tot een revolutionaire vrouw maakt. Haar werk biedt nieuwe perspectieven op de oudheid die we nergens anders vinden en daagt vastgeroeste tradities uit. Zo verzet ze zich tegen de passieve positie van de vrouw en stelt ze de klassieke schoonheidsidealen in vraag.

Fresco van een vrouw uit de hogere klasse in Pompeï'. Het fresco werd gevonden in 1760 en kreeg de naam 'Sappho'
Kaloskagathos

Schoonheidsidealen hadden een gelijkaardige invloed op de oude Grieken als op ons vandaag. De Grieken waren gefascineerd door schoonheid. De perfecte vorm werd in de kunst als ideaal voorgespiegeld, zoals dat vandaag gebeurt in reclame en media. Maar de Grieken gingen verder: wat esthetisch mooi was, had voor hen ook meteen de garantie moreel goed te zijn. Een argument over schoonheid ging dus nooit alleen over uiterlijke schijn, maar ook over de innerlijke goedheid van het object. Dat werd samengevat in het concept kaloskagatos: zowel esthetisch mooi om naar te kijken (kalos) als goed qua karakter (agathos).

Abstracte schoonheid

In fragment 16 daagt Sappho deze vastgeroeste schoonheidsidealen uit: voor haar is schoonheid relatief en dus niet vast te leggen in een enkel ideaalbeeld. De manier waarop die relatieve waarde toegekend wordt, is door liefde: wat jij het meeste liefhebt, is het mooiste voor jou. Die liefde, of eros met de Griekse term, werkt hier een beetje zoals geld: een abstract middel om waarde toe te kennen. Waar jij je liefde aan toekent is niet noodzakelijk waar iemand anders haar liefde aan toekent, dus is schoonheid relatief. Met dit idee zet Sappho een eerste stap in de richting van individualisme en subjectiviteit, in een cultuur waar de focus erg op het gemeenschappelijke lag.

Helena van Troje door Evelyn De Morgan (1898)
Helena en Paris

Sappho verduidelijkt haar stelling met een mythologisch voorbeeld. Helena van Troje roept bij elke Griek meteen de associatie van schoonheid op: als mooiste van alle Grieken was haar schoonheid voldoende reden om de Trojaanse oorlog te ontketenen. Deze associatie komt overeen met de oude, traditionele opvattingen over schoonheid: er is één iemand die de mooiste is, en dat is voor iedereen dezelfde. Die verwachtingen keert Sappho echter helemaal om. In haar gedicht stelt ze Paris, de nieuwe liefde van Helena, voor als mooiste. Het is immers de liefde voor hem die Helena naar Troje lokt, en wat je het meeste liefhebt bezit voor jou ook de meeste schoonheid. Zo is het in de ogen van Helena dus Paris, en niet zij zelf, die de mooiste is. Op het einde van het fragment brengt Sappho het gedicht terug naar zichzelf, naar wie in haar ogen de mooiste is: Anaktoria. Zo blijft ze niet hangen bij abstracte schoonheid, maar eindigt ze in de persoonlijke, individuele sfeer.

Gekleurde lens

Sappho geeft ons zo, in fragment 16 maar net zo goed in andere fragmenten, een beeld van de oudheid dat we nergens anders vinden. Het is gevaarlijk om uitspraken te doen over de persoon van Sappho omdat ze voor ons niets meer is dan een verzameling teksten, maar er valt niets tegenin te brengen dat ze tot op de dag van vandaag tot de verbeelding spreekt. Of we haar nu voorstellen als proto-feministe, aristocratische schooljuffrouw of LGBTQ-icoon, we moeten er ons steeds van bewust blijven dat ons beeld van Sappho sterk gekleurd wordt door de lens waardoor we kijken. Dat mag er ons echter niet van weerhouden om toch te proberen grip te krijgen op deze opmerkelijke stem uit de oudheid, die ons een unieke inkijk kan geven in een vrouwelijk perspectief op het archaïsche Griekenland.

Sappho en Erinna in een tuin in Mytilene op Lesbos door Simeon Solomon (1864)

Vertaling fragment 16, Paul Claes

Er zijn er die de ruiterij,

het voetvolk of de vloot het mooiste

vinden op de donkere aarde;

ik, wat men bemint.

Dat valt licht begrijpelijk

te maken: de vrouw die allen

in schoonheid overtrof, Helena,

heeft haar edele man

verlaten en is naar Troje

gevaren zonder te denken aan

haar kind of aan haar ouders,

zo lokte de liefde haar.

... ...

herinnert mij nu eraan hoe

Anaktoria is weggegaan.

Liever zag ik haar lieflijke gang

en het glanzen van haar gezicht

dan de Lydische strijdwagens

en zwaarbewapende soldaten.

VRTNU VRTNU VRTNU