Spring naar inhoud

Hersenspinsters: Gargi Vachaknavi

© VRT
geschreven op 19 maart 2018

Juiste antwoorden zijn waardevol, maar goed gestelde vragen zijn minstens even interessant. Toch volgens Indisch filosofe Gargi Vachaknavi (7de eeuw v.C.). Maak kennis met deze baanbrekende vragenstelster in 'Hersenspinsters', onze minireeks over vrouwelijke denkers die je zou moeten kennen.

Scherpe vragen

In het India van de 7de eeuw v.C. wordt van vrouwen niet veel verwacht op intellectueel niveau, maar daar trekt filosofe Gargi Vachaknavi zich niets van aan. Zij gaat, als vrouw, onbevreesd in debat met de meest vooraanstaande mannelijke wijzen van haar tijd. Ze daagt de gevestigde ideologieën en mythologische kennis uit door scherpe vragen te bedenken en die genadeloos op de wijzen af te vuren.

Filosofiewedstrijd

We kennen Gargi uit een verhaal in de Upanishads, belangrijke wijsheidsgeschriften in het hindoeïsme. Het verhaal speelt zich af in het koninkrijk Videha, waar koning Janaka een filosofisch congres organiseert om te bepalen wie de grootste wijze aan zijn hof is. De winnaar krijgt duizend koeien en tienduizend gouden munten. Een van de aanwezige wijzen, een zekere Yajnavalkya, staat op en claimt de koeien. Daar laten de andere wijzen hem echter niet zomaar mee wegkomen: een voor een dagen ze hem uit om te testen of hij wel degelijk de grootste wijze is.

Gargi en Socrates

Wanneer het de beurt is aan Gargi, de enige vrouw in de groep, heeft ze een reeks op elkaar voortbouwende vragen klaar voor Yajnavalkya. De vragen boren steeds dieper door naar de essentie van alle dingen, en doen qua strategie denken aan de manier waarop de Atheense filosoof Socrates enkele eeuwen later met zijn gesprekspartners in dialoog zou gaan. De eerste set vragen die Gargi stelt, eindigen ook zoals de vragen van Socrates: in een toestand van aporie, waarin de gesprekspartners niet tot een bevredigend antwoord komen. Gefrustreerd door Gargi’s onophoudelijke vragen roept Yajnavalkya immers uit: “Gargi, stel toch niet zo veel vragen, straks valt je hoofd er nog af!” Met die uitroep geeft hij eigenlijk toe verslagen te zijn.

Beter een vraag dan een antwoord

Gargi geeft hem echter nog een kans, met een tweede set vragen. Die vragen zijn de ultieme test: als Yajnavalkya ze kan beantwoorden, verdient hij volgens Gargi de titel van grootste wijze. Yajnavalkya slaagt voor die test. Maar heeft hij ook echt de intellectuele bovenhand? Misschien niet. Het is immers Gargi die de vragen stelt, en dus ook Gargi die de voorwaarden waaraan hij moet voldoen bepaalt. Een goede vraag kan interessanter zijn dan een juist antwoord, en zegt soms meer over de intellectuele capaciteiten van de vraagsteller. In die optiek is het Gargi die als overwinnaar uit het debat komt, en niet Yajnavalkya, ook al heeft hij voor elke vraag een antwoord klaar.

Vrouwelijke vernieuwing

Wat Gargi extra opmerkelijk maakt, is dat ze dit alles als vrouw doet. De positie van de vrouw in het India van haar tijd was redelijk goed, maar het optreden van Gargi is toch uitzonderlijk. De tekst waarin haar verhaal voorkomt is de vroegste geschreven bron waarin vrouwen actief deelnemen aan het rituele debat. Kennis was traditioneel het domein van mannen. Door zulke scherpe vragen te stellen, brengt Gargi de andere - mannelijke - geleerden en hun autoriteitspositie aan het wankelen. Met haar vragen luidt Gargi een nieuw tijdperk in, waarin mythen en rituelen niet langer zomaar worden aangenomen. Vanaf nu is er ruimte voor kritisch denken en contemplatie. Gargi is als vrouw bij uitstek geschikt om nieuwe ideeën aan te brengen: een vrouwelijk personage is een verrassende deelnemer aan het debat, en is dus niet onderworpen aan dezelfde verwachtingen als de traditionele wijzen. En baanbrekende ideeën komen vaak vanuit een onverwachte hoek.

VRTNU VRTNU VRTNU