Spring naar inhoud

Wanderblog: Goed lezen en goed leven

Wanderblog

© Kris Van de Voorde
geschreven op 07 november 2016

Begin november is altijd een uitgelezen moment om het over de staat van het boek in onze samenleving te hebben. De Nobelprijs Literatuur is uitgereikt, de Frankfurter Buchmesse ligt achter ons en de deuren van de Antwerpse Boekenbeurs staan nog enkele dagen open. De voorbije twee weken werd er meer en vuriger over het boekenvak gedebatteerd dan tijdens de rest van het jaar. Onder andere over de wenselijkheid van de boekenbeurs zelf werd druk gediscussieerd. Zo ook, vooral in Nederland dan, over vriendjespolitiek in de recensiewereld. En natuurlijk ging het debat ook over die vermeende ‘ontlezing’ van de samenleving. Lezen we steeds minder hoogstaande literatuur? En wat is daarvan het gevolg?

Of die ontlezing en kwalitatieve achteruitgang van de lectuur een werkelijk fenomeen is, valt niet zo makkelijk te staven. Dat neemt niet weg dat het natuurlijk wel interessant is om je de vraag te stellen: is het erg dat onze liefde voor de letteren bekoelt? Het antwoord op die vraag is: ja, want goed lezen helpt je goed te leven. Literatuur ontwikkelt een aantal vaardigheden die essentieel zijn om een zinvol leven te leiden.

Literatuur met grote L bevordert ons vermogen om begrip te hebben voor andermans ideeën en mee te voelen met andermans leed.

Concentratie

Er zijn heel wat redenen waarom het lezen van kwalitatief hoogstaande literatuur zo belangrijk is, en je kan hele bibliotheken vullen met boeken over het belang van boeken. Literatuur is een essentiële informatiebron en ook een bijzondere ontspanningsvorm, en zowel kennis als ontspanning zijn uiteraard van het grootste belang. Boeken lezen is tegelijk ontspanning en inspanning, recreatie die ook creatie is. De schrijver doet immers een appèl op de verbeeldingskracht en het concentratievermogen van de lezer. Dat laatste is een factor die wel eens over het hoofd gezien wordt, en toch essentieel is. Literatuur is een oefening in concentratie en wie over een sterk concentratievermogen beschikt, ziet zijn slaagkansen in het leven aanzienlijk vergroot. Concentratie is een noodzakelijk voorwaarde van creativiteit en die creativiteit is dan weer noodzakelijk om in het leven een verschil te kunnen maken.

Frankfurter Buchmesse

Misschien is het oefenen van ons concentratievermogen vandaag de dag belangrijker dan vroeger. Want wat zit de rek toch gauw uit onze aandacht, wat vervliegt onze focus toch snel in deze wereld, waarin de afleiding ons voortdurend om de oren vliegt. We hebben allemaal bijna non-stop een scherm binnen handbereik en die ontelbare schermen fluisteren overal waar we gaan als duiveltjes in onze oren: kijk naar me, check je mail, het weer, het nieuws. Wil je iets grappigs, ontroerends, opwindends zien, het is vaak maar een kwestie van het indrukken van enkele toetsen. De permanente mogelijkheid en nabijheid van instant escapisme zijn een enorme uitdaging voor onze concentratie. Misschien zijn we niet minder in staat om ons te concentreren dan vroeger, maar het is wel minder evident geworden.

Empathie

Literatuur lezen heeft ook een belangrijke invloed op de ontwikkeling van onze interpersoonlijke en sociale vaardigheden, en voor wat filosofen, literatoren en literatuurliefhebbers natuurlijk al langer wisten, bestaat er gelukkig ook steeds meer wetenschappelijk bewijs: fraai geschreven boeken lezen waarin sociaalpsychologische diepgang zit, bevordert onze empathie. (Ook het lezen van de vorige, wat lang uitgesponnen zin is een oefening in concentratie, niet opgeven dus.) Literatuur met grote L bevordert ons vermogen om begrip te hebben voor andermans ideeën en mee te voelen met andermans leed. Lezen is altijd een oefening in inleven en meeleven. Een boek is een wereld op zich, maar ook een deur naar de werkelijkheid. Je krijgt via boeken een beter begrip van de wereld en je medemens en je kan maar meer begrip hebben voor iets, als je er ook meer begrip van hebt. Dat empathie dan weer een voorwaarde voor een goed leven is, hoeft nauwelijks een betoog. Volgens de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum steunt elk zinvol, geslaagd leven bijvoorbeeld op het vermogen tot affiliatie: de vaardigheid om je in te leven in andermans situatie, om betrokken te zijn, om niet naast of ten koste, maar met en voor je medemens te leven.

Taalvaardigheid

Een ander vermogen dat door Literatuur aangescherpt wordt en de kansen op een goed, zinvol leven vergroot, is taalvermogen. Er bestaan verschillende wetenschappelijke studies die aantonen dat je taalvermogen een fundamentele invloed uitoefent op je kansen om ‘het te maken’, om te slagen in het leven. Hoe dat succes zich precies laat definiëren, is voer voor discussie, maar alleszins is taal innig verbonden met onze sociale en intellectuele vaardigheden, en hoe verfijnder onze taal, hoe verfijnder deze vaardigheden. Ook op dat vlak is de literatuur dus andermaal van onschatbare waarde. Het unieke aan mensen is dat we bij uitstek talige wezens zijn. Taal is de motor van ons denken en de steunpijler van ons bewustzijn. Hoe anders zouden we herinneren en vooruitkijken, overpeinzen en in gedachten verdwalen, mocht ons bewustzijn het zonder onze taal moeten stellen? Soms neig ik ertoe om in te stemmen met wat ik een van mijn personages in mijn roman "Een soort van liefde" laat zeggen: ‘Wie zijn taal niet verzorgt, verzorgt zijn gedachten niet. En wie zijn gedachten niet verzorgt, laat zijn ziel in lompen lopen.’
Maar als in taal de essentie van ons menszijn ligt, worden we dan meer mens, menselijker mens, als onze taalvaardigheid vergroot? Zijn we meer bezield, wanneer we meer welbespraakt zijn? Dat is ongetwijfeld een conclusie die niet al te voortvarend getrokken mag worden. Er zijn te veel mensen met een hart van goud en een beperkte woordenschat, en al zeker te veel eloquente klootzakken die deze conclusie onderuit halen.

VRTNU VRTNU VRTNU