Spring naar inhoud

Waarom kwispelt de dode vis ?

"Vis met ei" van Louise Te Poele

geschreven op 27 augustus 2015

Canvas draagt innovatie hoog in het vaandel, maar aan sommige tradities torn je niet. Dus krijgt u van ons detectives op zaterdag en vis op vrijdag. Grote vissen, kleine vissen, gevaarlijke vissen, denkbeeldige vissen, allerlei soorten vissen, maar altijd : vissen op een bedje van verhalen.

Vis met ei, 2015

Levensechte doodheid

Als u gewoon wilt weten hoe het kan dat de dode vis kwispelt, dan moet u onderaan ergens zijn. De geduldigen onder u trakteren we u eerst even op een (min of meer) kunsthistorisch verantwoorde inleiding op het stilleven (door franstaligen nature morte genoemd - alsof we nog argumenten nodig hadden voor de splitsing van België !). Een stilleven is een artistieke compositie van roerloze of levenloze objecten, die met zorg zijn belicht, aldus Wikipedia (ik zei toch "min of meer verantwoorde"). Met een stilleven kon een schilder zijn virtuositeit demonstreren : de druiven van Zeuxis waren zo levensecht, dat vogels ze wilden opeten.

Still life with hanging grapes, ca 1620

Vlak voor het vallen

Maar levensechtheid was voor beeldend kunstenares Louise te Poele niet de uitdaging, zij vertrekt in haar werk immers van foto's die ze nadien digitaal bewerkt. Bezoekers van haar solotentoonstelling in Museum Arnhem kunnen haar dus niet complimenteren door te zeggen dat het "nét echt" is. Zij is pas tevreden "als er een balans is tussen orde en chaos in mijn werk. Heel vaak lijken dingen te vallen in mijn stillevens, maar dan gebeurt het toch nét niet. Als ik dat evenwicht kan bereiken, ben ik tevreden."

Louise Te Poele

Liefdesverdriet

Waarom kiest een jonge vrouw uit de eenentwintigste eeuw voor een oud en op het eerste zicht stoffig genre dat zijn hoogtepunt kende in de Gouden eeuw ? Uit liefdesverdriet. Jawel. "Ik kwam net terug uit Marseille waar ik een hele tijd gewerkt had. Ik had daar portretten gemaakt van wel 300 vrouwen, en toen was ik zò klaar met mensen en wat ze van zichzelf vinden. Ik had daarbij ook nog 'ns liefdesverdriet, en toen was ik me gaan afvragen waar ik ook weer vrolijk van werd als klein meisje. Dat was van het bouwen van stilleventjes op mijn kamertje, van het uitstallen en ordenen van dingen. Ja, da's misschien gek, maar dat vond ik leuk, ik weet ook niet waarom. Dus ik keek om me heen in mijn studio, en dacht : laat ik maar 'ns wat gaan maken met alles wat ik hier heb. Ik heb allerlei verzamelingen, niet van hoogwaardige spullen, hoor, meer plastic en prutsdingetjes. Maar die vis, die slingerde hier natuurlijk niet rond, nee, die ben ik speciaal gaan kopen op de markt. De plasticfolie waarin hij verpakt zat maakt ook deel uit van het werk".

Iets staat voor iets anders

Van de stillevens uit de 17de eeuw was bekend dat er vaak een hele symboliek schuilde achter de dingen die men afbeeldde, ook al kon men daar nooit helemaal zeker van zijn. Soms stelde een vis Christus voor, maar soms was een vis ook gewoon een vis. Hoe zit het met de symbolische lading van Te Poele's vis in Vis met Ei ? "Ik ben me pas beginnen documenteren over stillevens, nadat ik al met dit werk begonnen was. Dat is een beetje gelijk opgegaan. Ik ontdekte dus gaandeweg hoe in de 17de eeuw dingen heel vaak symbool stonden voor iets anders. Maar ik wilde mijn eigen symbolen en verhalen gebruiken. Ik heb een app ontwikkeld waarmee je sommige van mijn stillevens kan inscannen en dan worden er animaties zichtbaar en kan je , als je op het luidsprekertje klikt, verhalen beluisteren : waarom ik iets gemaakt heb, waar het symbool voor staat. Dat kan ook met het schilderij van de vis bijvoorbeeld."

Soms stelde een vis Christus voor, maar soms was een vis ook gewoon een vis.

Machteloos bij dode vis.

Een stilleven met vis, het is natuurlijk ook een nature morte die rot. Hoe snel moet je werken opdat het niet teveel een beproeving wordt, neusgewijs ? "Over opnames doe ik meestal een halve tot een hele dag, dat valt qua stank nog mee. Ondertussen heb ik wel geleerd de vis niet in de opstelling te laten liggen, en te denken dat ie er dan misschien de dag erna nog mooier uitziet. Want dan wordt het echt te erg. Ik weet nu met welk parfum je het best zulke luchtjes maskeert. Niet met Chanel n°5, dat wordt een ondraaglijke cocktail in combinatie met vislucht. Ik moest al hoestend de studio uitvluchten. Maar Comme des Garçons is heel effectief."

Alexander Adriaenssen. Stilleven met vis, 1660

Oproepen tot matigheid

Een prima truukje, maar in de Gouden Eeuw was er nog geen Paris XL. Hoe Alexander Adriaenssen, de bekendste vissenstillevensschilder, en Willem Claeszoon Heda, Te Poele's favoriet, het olfactorische ongemak verzachtten daar hebben we het raden naar. Te Poele houdt van Willem Claeszoon Heda's werk omwille van de kleur en omwille van zijn onderwerpen. "Het lijkt wel of ie in grijstinten schildert, het lijkt bijna monochroom. Je hebt verschillende soorten stillevens - het pronkstuk, de vanitas, ...- maar ik was vooral geïnspireerd door de banketjesstillevens, een genre waarin Claeszoon Heda excelleerde. Dat zijn voorstellingen die oproepen tot matigheid, een hele mooie intentie. Ik heb het niet zo met pronkstillevens waar men alles uitstalt als om te zeggen : kijk eens wat ik heb. Hoewel je natuurlijk zou kunnen zeggen dat ik ook een beetje pronk met de verhalen die bij mijn stillevens horen."

Willem Claeszoon Heda. Ontbijttafel met braambessentaart, 1631

De kwispelende-vis-vraag

Tot slot de kwispelende-vis-vraag : waarom wilde Te Poele haar stilleven via animatie tot leven wekken ? Is dat geen paradoxaal verlangen ? "Ik wilde altijd al mijn stillevens laten leven. Je kan dingetjes bijvoorbeeld op de rand van de tafel laten balanceren, zodat het lijkt alsof ze er elk moment af kunnen glijden. Ik laat ook vaak dingen zweven. Dat is wat ik eerder bedoelde met dat vallen van dingen in mijn werk. Ik denk dat de Oude Meesters dat ook deden, omdat je dan een heel mooie spanning in het stilleven krijgt, een gevoel van beweging." Daarom kwispelt de dode vis. Het moet léven. Zodat je begrijpt dat het dood zal gaan. Want alleen wat leeft, gaat dood.

Vis met Ei, 2015. Bekijk dit werk met de app.
The belongings of the Southern See, 2015. Bekijk dit werk met de app
City Bird, 2015. Bekijk dit werk met de app
VRTNU VRTNU VRTNU