Spring naar inhoud

De bezoeking

Vrijdag Visdag

geschreven op 02 oktober 2015

Canvas draagt innovatie hoog in het vaandel, maar aan sommige tradities torn je niet. Dus krijgt u van ons detectives op zaterdag en vis op vrijdag. Grote vissen, kleine vissen, gevaarlijke vissen, denkbeeldige vissen, allerlei soorten vissen, maar altijd : vissen op een bedje van verhalen.

"De onderwaterzwemmer" van P.F. Thomèse, omslagontwerp Suzan Beijer, omslagbeeld Juul Kraijer.

Onmetelijke stilte

Afgelopen vrijdag werd de shortlist van de ECI Literatuurprijs bekendgemaakt. Wie hem gaat winnen weten we pas op 12 november , maar de prijs voor het mooiste boekomslag mag nu al gaan naar “De onderwaterzwemmer” van P.F. Thomèse, één van de zes kanshebbers.

Een vrouwengezicht wordt bezocht door een school visjes. Zo roerloos het gezicht is, zo beweeglijk zijn de visjes. Je kan de onmetelijke stilte diep onder water bijna horen. Terwijl de meeste visjes aan de lippen van de vrouw hangen, vleien een paar eigenzinniger exemplaren zich tegen haar voorhoofd of gesloten oogleden aan. Het is een sereen tafereel, lieflijk haast, maar dan denk je aan de uitdrukking “sleeping with the fishes”, en vraag je je af of de vrede die je ziet geen vreten is. Wat er aan voorafging. En hoe het verder zal gaan.

(detail). Crayon on blue paper - 58,1 x 41,9 cm. (2005). Private collection Zwitserland

Niet de baas

De titelloze tekening in crayon is van de hand van de Nederlandse beeldende kunstenares Juul Kraijer. Kraaijer maakt vaker tekeningen “waarin een deel van de lichaamsvorm oplost in een patroon van vibrerende deeltjes.” Haar werk getuigt van monomanie, zegt ze zelf. “ Ik ben niet de baas over hoe mijn oeuvre zich ontwikkelt. Het dient zich aan en ik wordt meegesleept. Ik denk niet van : laat ik nou eens dit thema of dat thema gaan onderzoeken.”

Waar het boek heel aards is, is mijn werk meer vergeestelijkt.

Het is de eerste keer dat ze toestemming gaf om een werk te gebruiken als cover voor een boek. “P.F. Thomèse zelf had het idee om deze tekening op de omslag van zijn boek te zetten. Ik voelde me uiteraard vereerd. Hij kent mijn werk al lang en heeft jaren geleden ook een tekening van me gekocht. Maar die was minder toepasselijk dan deze, die zich in een privé-collectie in Zwitserland bevindt. Het is een licht verontrustend beeld, zoals je opmerkt. Maar er is zeker geen rechtstreeks verband met de inhoud van het boek. Het werk bestond al veel langer dan het boek. En waar het boek heel aards is voor mijn gevoel, is mijn werk meer vergeestelijkt. Mijn beelden zijn nooit letterlijk te nemen, er worden geen echte personen op afgebeeld, het zijn eerder personificaties. Van wat? Van…iets. (lacht). Dat is niet door mij in te vullen”

Crayon on blue paper - 107,3 x 285,3 cm  (2005). Collection of the artist

Tempelvijvers

Kraijer houdt er niet van haar werk uit te leggen ? “Dat klopt. Ik vind dat ik het werk daarmee tekort doe, omdat ik het niet zo goed onder woorden kan brengen. Het ontstaan van zo’n beeld kan door allerlei dingen in gang gezet worden. Wat ik rondom me zie, wat ik lees. Je verzamelt bouwsteentjes, en daaruit ontkiemt langzamerhand een beeld. Dat kan soms heel lang duren.”

Ik ben vaak in India, en in de tempelvijvers daar zitten heel veel kleine visjes die aan je tenen komen knabbelen als je je voeten erin steekt.

De tekening met de visjes maakte Kraijer tien jaar geleden, maar na enig zoeken in het geheugen herinnert ze zich een paar van de “bouwsteentjes” waar het werk uit gegroeid is. “Ik ben vaak in India, en in de tempelvijvers daar zitten heel veel kleine visjes die aan je tenen komen knabbelen als je je voeten erin steekt. Als mensen ginds kleine wondjes hebben laten ze die ook weleens schoon knabbelen door die visjes. Maar het is niet zo dat de visjes op mijn tekening nu die tempelvijvervisjes zijn. Ik denk dat je niet zou kunnen determineren wat voor soort visjes het zijn. Omdat ik niet uit mijn hoofd een overtuigende vis kan tekenen met de mate van gedetailleerdheid die ik gebruik, heb ik wel in boeken gekeken hoe echte visjes eruit zien. Maar daarna neem ik de dichterlijke vrijheid om dat naar mijn hand te zetten ”

"L'inconnue de la Seine", rond wiens dodenmasker in het fin de siècle een ware hype ontstond in artistieke middens.

"L'inconnue de la Seine"

Als ik Kraijer zeg dat het gezicht van de vrouw me doet denken aan “L’inconnue de la Seine” is ze niet verrast. “ Ik heb in mijn archief een foto van dat dodenmasker. Het is een nep-dodenmasker, in de negentiende eeuw gemaakt door een beeldhouwer. Er zijn achteraf foto’s gevonden, zogenaamd van de vrouw in kwestie, maar dat zijn montages - die zijn niet echt.

Een verdronken iemand kan niet de engelachtige uitdrukking van dat meisje hebben.

Een verdronken iemand kan niet de engelachtige, serene uitdrukking van dat meisje hebben. Het is gewoon een heel mooi romantisch verhaal. Dodenmaskers boeien me omdat ik geïnteresseerd ben in verstilde gezichten, en zo’n masker is een vorm van verstilling. Doordat ze in gips zijn afgegoten hebben ze een bepaalde mate van abstractie, je bent dan al een stap verwijderd van de werkelijkheid. Maar er zijn ook andere vormen van verstilling dan de dood. Slaap. Of meditatie."

Uit het boek "Phenomena of Materialisations" van Prof. Schrenck-Notzing. Ectoplasma geproduceerd door het medium Stanislava P op 15.02.1914)

Nep echt

"Nu ik erover nadenk, wat zeker ook een inspiratiebron was voor deze tekening zijn beelden die begin twintigste eeuw zijn gemaakt door** Albert von Schreck-Notzing** van een medium in Parijs.

Hij was dokter en wilde bewijzen dat spiritistische séances nep zijn. Dus had hij de kamer waarin de seances plaatsvonden helemaal volgehangen met camera’s en flitslichten. Hij heeft zelfs een filmpje gemaakt van een séance, een heel kort filmpje was dat, in 1913 was dat namelijk nog verschrikkelijk ingewikkeld. Daarop zie je het medium dat intens geconcentreerd is en in zichzelf gekeerd ,terwijl ectoplasma naar haar mond toe vloeit. De stills van dat filmpje zijn fantastisch en hebben me denk ik wel beïnvloed.”

Het medium is intens geconcentreerd en in zichzelf gekeerd. Dan zie je plots ectoplasma naar haar mond toe vloeien

Maar hoe kon de dokter iets fotograferen dat niet bestaat ? “Ja, dat was het probleem natuurlijk (lacht). Hij was een gerenommeerde arts die heel zijn reputatie aan diggelen heeft gegooid met dit project. Hij heeft achteraf een boek geschreven waarin hij concludeerde dat het toch allemaal echt was, waarna de hele wetenschappelijke wereld over hem heen viel omdat hij zich had laten beetnemen. Zelf denk absoluut niet dat het echt was, nee. Ik ben over het algemeen heel sceptisch als het over paranormale verschijnselen gaat. Ik sluit niks uit, maar ik geloof er ook niet in.”

Sprattus Sprattus a.k.a. sprot

Onze vissoloog over snuffelende vissen

Over naar Filip Volckaert, “onze vissoloog”, voor een paar prozaïscher vragen opgeroepen door de dichterlijke visjes van Kraaijer. “ Die visjes zijn inderdaad denkbeeldig, zoals de kunstenares zegt, maar voor een bioloog staan ze niet te ver van de realiteit. Ze lijken op kleine pelagische vissen (open-water vissen in gewoon Nederlands) met hun grote ogen, slanke lichaam, en gevorkte staart. Ze komen in de buurt van sprot, of spiering - op de lichaamstekening na.”

Het lijkt alsof deze visjes de vrouw onderwater komen “besnuffelen”, zoals een hond zou doen, als een onbekende zijn territorium betreedt. Maar is dat iets dat visjes doen ? “ Vissen ruiken heel goed, en water voert geurstoffen beter mee dan lucht. Er zijn vissen die de stroom dwarsen op zoek naar de bron van een geur. Zo vinden vissen in de oceaan ook de weg naar een karkas. Iets besnuffelen hoeven ze niet zo intens te doen als een hond, want op het moment dat ze dat doen hebben ze al gevonden wat ze zochten, en kunnen ze met hun smaaksensoren proeven.”

Garra Rufa visjes voeren een pedicure opdracht uit.

Laat je niet verleiden tot een vissenbad

Wat vindt Volckaert van visjes die, om schoonheids-of andere redenen, ingezet worden om aan mensen te knabbelen - iets dat je niet alleen in India ziet, maar dat inmiddels ook commercieel aangeboden wordt in landen als Turkije en Griekenland, zoals iedereen die daar onlangs op vakantie is geweest weet ? En waarom willen die vissen überhaupt mensenhuid eten : is dat voedzaam? “ **De Garra Rufa visjes die daarvoor ingezet worden eten inderdaad afschilferende huid (vandaar het vermoede maar niet bewezen nut bij psoriasis). Het is niet zonder gevaar : doordat mensen met verschillende kwaaltjes zo’n bad delen is de kans op besmettingen hoog. De Hoge Raad voor Geneeskunde in België heeft zich hierover negatief uitgesproken en in België zal je het niet vinden.

Vanuit het perspectief van de vis zou ik dat overigens niet zien als een manier om zich te voeden, ze knabbelen alleen wat aan afgestorven huid, niet aan onderhuid of spieren. Wat wel soms gebeurt is dat andere vissen dan Garra Rufa worden ingezet, en die gaan wel tot op het vlees. Dat is erover natuurlijk, laat je dus vooral niet verleiden tot een vissenbad.”

VRTNU VRTNU VRTNU