Spring naar inhoud

Een vliegtuig met schubben

Vrijdag visdag

geschreven op 11 september 2015

Canvas draagt innovatie hoog in het vaandel, maar aan sommige tradities torn je niet. Dus krijgt u van ons detectives op zaterdag en vis op vrijdag. Grote vissen, kleine vissen, gevaarlijke vissen, denkbeeldige vissen, allerlei soorten vissen, maar altijd : vissen op een bedje van verhalen. Vandaag : de visvliegtuigen van Pudlo Pudlat.

Film-still from Fish Plane, Heart Clock (2014) showing a drawing by Pudlo Pudlat. Courtesy of McMichael Canadian Art Collection,Dorset Fine Arts, Arvo Leo

Als je wil weten hoe een vis een vliegtuig wordt, moet je eerst begrijpen hoe een jager kunstenaar wordt en hoe tijdperken elkaar niet opvolgen maar naast elkaar blijven bestaan.

Je moet, kortom, kennismaken met Pudlo Pudlat.

Een potlood als harpoen

Pudlat was een Inuit kunstenaar. Hij begon te tekenen in de jaren vijftig van de vorige eeuw "om de dingen te kunnen kopen waarvan we niet wisten dat we ze wilden toen we ze nog niet nodig hadden" De overgang van een traditionele samenleving naar de moderne tijd is zelden mooier verwoord. "Het potlood is mijn harpoen nu", voegt Pudlat er in hetzelfde tv-interview aan toe, met een spottende grijnslachje dat je meteen de lust ontneemt om in hem een nobele wilde te zien.

Pudlo Pudlat (helemaal rechts) met andere Inuït kunstenaars in de studio, Cape Dorset, 1961

Pudlat werd geboren in 1916 op Baffin Island, in het Canadese Noordpoolgebied. In die tijd leefden de Inuït als nomaden. Ze voorzagen in hun levensonderhoud door te jagen op zeehonden, walrussen, karibous, en andere pooldieren. De jacht was een spirituele onderneming, en Inuït sjamanen bemiddelden tussen de wereld van de mens en het rijk van de natuur(geesten).

Alles verandert

De komst van blanke walvisjagers, missionarissen en handelaars veranderde de zaken. Ze brachten geweren mee, waardoor de Inuït niet langer in groep moesten jagen. Dieren dienden niet enkel meer om op te eten en tot kleding en wapens te verwerken, ze werden nu ook ruilwaar die men in de handelsposten kon inwisselen de tegen de begeerde moderne (luxe)goederen. Na een tijd raakte het ecologische evenwicht zoek. Toen de prijs voor poolvossenbont instortte na de Grote Depressie, terwijl al wat de Inuït wilden kopen in prijs verhoogde, moesten velen onder hen beroep doen op financiële hulp van de overheid.

Journey into phantasy (1980). Collection of the West Baffin Eskimo Co-Operative Ltd., on loan to the McMichael Canadian Art Collection

In een poging om een nieuwe inkomstenbron aan te boren werden de Inuït aangespoord om kunst te maken die ze konden verkopen. De regering financierde Arts & Crafts projecten, waar Inuit de middelen en technieken ter beschikking kregen om beeldjes en prenten te produceren. In Cape Dorset werd in 1951 de West Baffin Eskimo Cooperative opgericht. Pudlo Pudlat woonde en werkte er vanaf de late jaren vijftig, nadat een verwonding aan zijn rechterarm hem het jagen onmogelijk maakte.

Landscape with Caribou (1977).Collection of the West Baffin Eskimo Co-Operative Ltd., on loan to the McMichael Canadian Art Collection

Alles is bezield

In de Brusselse galerie La Loge kan je nu gaan kijken naar een film die de jonge Canadese kunstenaar Arvo Leo maakte, geïnspireerd door het werk van Pudlat. "Fish plane, Heart Clock" is volgens de brochure "een lyrische celebratie van Pudlo's werk, maar ook een realistisch en magisch realistisch document over het hedendaagse leven in Cape Dorset". Naast de film zijn er ook een aantal originele tekeningen van Pudlat te zien.

Film-still from Fish Plane, Heart Clock (2014) showing a drawing by Pudlo Pudlat. Courtesy of McMichael Canadian Art Collection,Dorset Fine Arts, Arvo Leo

Pudlat's werk was anders dan dat van de meeste Inuïtkunstenaars, die zich specialiseerden in voorstellingen van het traditionele leven (dat aan het verdwijnen was). Dat soort beelden verkocht het best omdat ze beantwoordden aan het idee dat bij Europeanen en Amerikanen leefde over de Inuit. Pudlo Pudlat tekende ook wel jagers, iglo's, zeehonden en walrussen, maar met evenveel kleurrijke bravoure vliegtuigen, telefoonpalen, auto's en klokken. Het zijn vrolijk, speelse beelden die toch op hun manier traditioneel zijn. Ze zijn doordrongen van de Inuït kijk op de wereld : alles is bezield en maakt deel uit van het grote geheel.

Shaman's Dwelling (1975). Collection of the West Baffin Eskimo Co-Operative Ltd., on loan to the McMichael Canadian Art Collection

Vis wordt vliegtuig. En vice versa.

Ook de technologieën van de blanke man, dus. Waarom zou een walrus geen sjaaltje kunnen dragen met een waterproof horloge erin ? Een vis kan een vliegtuig worden, en een vliegtuig vogelmanieren hebben. Vormen zijn voorlopig, want alles verandert, hoewel niets verloren gaat . Een position switch behoort op elk moment tot de mogelijkheden. Zo is sleetjerijden niet voorbehouden aan de mens, ook een zeehond vindt dat gezellig. Beren roken pijp, en een zeegodin draagt een mijnwerkershelm. Allemaal beelden van Pudlo Pudlat, die je kan zien in "Fish Plane, Heart Clock".

The Seasons(1975). Collection of the West Baffin Eskimo Co-Operative Ltd., on loan to the McMichael Canadian Art Collection

Wat je op 't eerste zicht surrealisme zou noemen, wortelt in de oude sjamanistische gebruiken. Neem nu het visvliegtuig. Pudlat was dol op vliegtuigen, hoewel hij pas laat in zijn leven voor het eerst vloog. Wellicht staat het vliegtuig bij hem, net zoals de vogel, symbool voor de sjamanistische zielenreis naar de spirituele wereld van goden en geesten. De sjamaan ervoer zijn trance als vliegen, en nam de wereld vanuit vogelperspectief waar. Ook het versmelten van vis en vliegtuig hoeft niet aan Salvador Dali te doen denken. De Inuït geloofden in de wezenlijke eenheid van mensen-en dierenrijk, een idee dat ze vertaald zagen in de sjamanistische gedaanteverwisselingen van mens naar dier en omgekeerd.

Perils of the hunter(1970).Collection of the West Baffin Eskimo Co-Operative Ltd., on loan to the McMichael Canadian Art Collection

Magisch denken

Het is een zienswijze die ons wezensvreemd is, die achterhaald lijkt. Zonder te willen romantiseren (het is daar écht bar koud) was die zienswijze niettemin lang de basis waarop de Inuït een bestaan uitbouwden in de natuur zonder die natuur te vernietigen. Iets wat in het Westen vandaag een onhaalbare kaart lijkt. En ook al doet het gerucht de ronde dat wij rationele wezens van de wetenschap zijn, het magische denken is in onze wereld ver van verdwenen. Of zou iedereen die hier vol vertrouwen in een vliegtuig stapt écht kunnen uitleggen hoe die stalen vogel precies werkt ? Hoe de beurs werkt ? Zijn eigen microgolfoven for that matter ? Ook wij maken deel uit van een geheel dat we niet helemaal begrijpen en al zeker niet beheersen. Alleen maken we ons dienomtrent meer illusies. En vergoddelijken we gevaarlijker dingen dan ijsberen, caribous en bergen.

In 2011 vloog deze in zalmjasje gestoken Boeing 737-400 voor het eerst uit. Een marketingstunt ter promotie van de duurzame visvangst in Alaska
VRTNU VRTNU VRTNU