Spring naar inhoud

"Gefeliciteerd, uw zoon werd een martelaar"

Saliha Ben Ali

© VRT
geschreven op 21 december 2015

Saliha Ben Ali is 'moeder van'. Moeder van een Vlaamse Syriëstrijder. Moeder van een gezin dat verscheurd achterblijft. Moeder van een zoon die zijn leven verloor in de bloederige chaos in het Syrisch conflict. Maar ze is ook de moeder wiens sterke getuigenissen families samenbrengt, ministers doet luisteren, het beleid vorm geeft.

Augustus 2013. De 19-jarige Sabri verzint een smoes over een trouwfeest van een vriend en vertrekt naar Turkije. "De volgende ochtend lag hij niet meer in zijn bed," vertelt Saliha. "Ik maakte meteen mijn man wakker. 'Sabri is gaan vechten,' zei ik hem. Mijn man viel uit de lucht, maar ik wist het zeker." Twee dagen later neemt Sabri vanuit Syrië contact op met zijn ouders. "Twee dagen waarin we ons het ergste inbeeldden", zegt Saliha. "‘Ik ben in Syrië,’ had hij ons geschreven. ‘Ik ben dood,’ las ik op het scherm. Ik zou hem nooit meer zien.

Op een zondagochtend bijna vier maanden na Sabri's vertrek, komt er een telefoontje van een onbekend nummer. "Bent u de vader van Abu Tarab," vraagt een verre stem aan Saliha's echtgenoot. "Nee," antwoordt hij, "Ik ben de vader van Sabri Refla." "Gefeliciteerd, uw zoon is als martelaar gestorven." En de verbinding wordt verbroken.

Het telefoontje met het nieuws over Sabri's dood duurde maar een twintigtal seconden. Maar de zoektocht naar antwoorden, die zal een leven lang doorgaan. ”Andere moeders hebben foto’s van de lijken van hun zonen,” vertelt Saliha, ”informatie over de omstandigheden en de plaats van hun dood. Ik kreeg niets. Helemaal niets. En u denkt nu misschien dat dat beter is, maar ik weet maar al te goed dat er niets ergers is dan de onwetendheid.” De dood van Sabri is een eindpunt in Saliha's lange lijst met vragen, waarin er één steeds herhaald wordt. Waarom? Waarom ging hij naar Syrië?

"Sinds Sabri's vertrek voer ik een eigen jihad," zegt Saliha. "Ik wil begrijpen waarom onze kinderen naar Syrië gaan en er sterven om zich waardig te voelen."

Op zoek naar antwoorden en steun sluit Saliha zich aan bij andere ouders van Syriëstrijders. De groep voert maandenlang campagne, loopt mee in demonstraties en protesten, geven lezingen in scholen en kloppen aan bij politie en politici. Ze vangen er jarenlang bot, tot de jihad ook in Europa thuiskomt. Charlie Hebdo, Verviers, de Bataclan: plots loopt heel Vlaanderen met vragen rond. "Vanwaar die plotse lokroep van de jihad?" staat er op fora, in tweets en mails. "Hoe kan het dat de familie niet doorheeft dat hun zoon radicaliseert?"

Na Sabri's vertrek stuurde Saliha 's ochtends, 's middags en 's avonds een bericht. 2000 berichten in totaal - tot het contact bruusk stopte.

Pas nu herkent Saliha de signalen in de radicalisering van haar zoon. Maar iedere jongere is anders, waarschuwt ze voor ze haar verhaal weer oppikt. "Het eerste dat ronselaars je kinderen leren, is goed liegen. Ze spelen families tegen elkaar uit, beweren dat iemands ouders geen echte moslims zijn. Dat ze het toch nooit zouden begrijpen."

Waarom voelen onze kinderen zich verplicht om naar Syrië te trekken en te sterven om zich waardig te voelen?

Saliha Ben Ali

Een van Sabri's vrienden blijkt later een loopjongen voor ronselaars te zijn. Eens die op zijn frustraties inpraten, wordt hij via internet verder geïndoctrineerd. "Dat is de gevaarlijkste periode," meent Saliha. "Ik ken niet veel ouders die ongerust worden omdat hun kind zich terugtrekt op zijn kamer, op Facebook surft of veel sport.”

Foto's in Saliha's huis houden de herinnering aan Sabri levend voor het hele gezin.

Om jeugdwerkers en ouders bewust te maken van de eerste tekenen van radicalisering, richt Saliha een nieuwe organisatie op: S.A.V.E. BELGIUM (Society Against Violent Extremism in Belgium). Ze leidt leerkrachten en begeleiders op om signalen te herkennen en op een gepaste manier te reageren. Voor het eerst krijgt ze hiervoor ook hulp: het gemeentebestuur leent haar een paar dagen per week ruimtes in Vilvoorde en Schaarbeek. Ze krijgt ook financiële steun van de Koning Boudewijnstichting en het kabinet van de Waalse minister van Onderwijs Joëlle Milquet - het kabinet Binnenlandse Zaken is op zoek naar middelen.

Meer dan twee jaar na de dood van Sabri, behoedt Saliha in binnen- en buitenland andere ouders voor hetzelfde lot. Ze reist op uitnodiging van de VN en andere organisaties de wereld rond met haar verhaal. Al Jazeera, de New York Times, Spiegel, BBC: integere portretten om nieuwe familiedrama's te voorkomen.

Eind januari 2015 vertelde Saliha voor het eerst haar verhaal in het openbaar voor de commissie radicalisering van het Vlaamse Parlement. Haar getuigenis maakt veel indruk - in mei keurt het Vlaamse Parlement een resolutie goed met richtlijnen voor een helplijn voor ouders van radicaliserende jongeren, ondersteuning voor begeleiders en een preventieprogramma door de overheid.

2015 is ondertussen ten einde, maar van de plannen van deze commissie is nog niets terecht gekomen.

Een voetbalpleintje in Vilvoorde. "Iedereen kent hier wel iemand die naar Syrië trok," vertelt buurtbewoner en jeugdwerker Moad  El Boudaati.

Na Sabri's vertrek verhuisde Saliha met haar gezin naar Schaarbeek. De vertrouwde straten en plekken in Vilvoorde reten helende wonden steeds weer open. En de blikken en het gefluister van buurtbewoners deden extra veel pijn.

"Of je kind nu sterft bij een aanslag of naar de oorlog vertrekt: het verdriet van een ouder is hetzelfde," vertelt Saliha. "Toch word je vaak als dader bestempeld, niet als slachtoffer". Saliha's buren verweten haar dat ze haar kinderen slecht had opgevoed. Dat ze hen de pijlers van de Islam niet had geleerd. Dat ze hen niet genoeg liefde had getoond. “Dat schuldgevoel maakt je kapot," geeft ze toe. "En het zal er altijd blijven. Maar het is niet jouw fout. Er is een ronselaar, een systeem, een netwerk. Er zijn zoveel factoren en daders, maar het is niet jouw schuld. En het kan iedereen overkomen."

Waarom krijgen grote criminelen wel een pro-Deoadvocaat en achtergebleven families niet?

Aan de regering en de hulpverlening heeft Saliha nog duizend-en-een vragen. "Families hebben plaatsen nodig waar ze kunnen samenkomen zonder zich gestigmatiseerd te voelen," vertelt ze. "Ze moeten psychologische begeleiding krijgen. Niet iedereen kan die betalen. En daarbij mogen we de broers en zussen niet vergeten, die een gemakkelijke prooi zijn voor haatpredikers." Na het vertrek van een jongere rijzen ook veel juridische vragen. "De familie weet niet welke administratieve stappen eerst te ondernemen," weet Saliha. "Maar een advocaat kost geld. Waarom krijgen grote criminelen wel een pro-Deoadvocaat en achtergebleven families niet?"

Toch is Saliha's meest prangende vraag aan jan met de pet gericht. "Aan alle mensen die ons op straat kruisen of op de televisie zien: hou alsjeblieft op met ons te veroordelen en te stigmatiseren. Wat er met de kinderen en in de wereld gebeurt is niet alleen de schuld van de ouders, maar van de hele samenleving." Morele steun van vrienden, buren en onbekenden betekent volgens Saliha een wereld van verschil. "Een simpele: 'We erkennen jullie leed. Op ons kan je rekenen.' Dat kan iedereen doen."

VRTNU VRTNU VRTNU