Spring naar inhoud

Schrikkelen of niet

Het waarom van 29 februari

Manu en René Verreth in De Collega's - © vrt
geschreven op 24 februari 2016

Het is weer zover: 2016 is een schrikkeljaar en dus krijgen we een extra dag op 29 februari. Nu ja, krijgen? Eén dag langer werken voor hetzelfde geld. Dat de vakbonden daar eens iets aan doen!

De Collega's
Eén keer om de 4 jaar

Je zal maar geboren zijn op zo’n schrikkeldag 29 februari en maar één keer om de vier jaar je échte verjaardag kunnen vieren. Niet leuk als kind, denk ik dan. Eens je wat ouder bent is het natuurlijk weer een voordeel: je wordt maar 1 jaartje ouder elke vier jaar. De tweelingbroers René en Manu (+2009) Verreth, acteurs uit De Collega’s, zijn in dat geval: zij werden geboren in 1940 op 29 februari. Toen Manu als Jomme Dockx op tv kwam was hij dus – strikt genomen – maar 10 jaar oud. En hetzelfde geldt natuurlijk ook voor René alias Philemon Persez.

Sint-Oswald

Ook sterven op de schrikkeldag heeft zo zijn nadelen, zeker als je een heilige bent. Sint-Oswald van Worcester, ook gekend als Oswald van York, is er zo eentje. Deze vrome monnik en bisschop uit de 10de eeuw had de gewoonte om elke dag tijdens de Vasten de voeten van een groepje armen te wassen. Hij stierf geknield tijdens zo’n voetwassing op 29 februari van het jaar 992. Qua teken van nederigheid kan dit tellen! De kerk heeft hier een mouw aangepast door Oswald te herdenken tijdens gewone kalenderjaren op 28 februari.

Andere bekende figuren die verjaren op 29 februari zijn Gioachino Rossini (1792), Italiaans componist van de opera De barbier van Sevilla; Bartholomeus I van Constantinopel (1940), patriarch van de Oosters-Orthodoxe kerk; en de Algerijnse rai-zanger Khaled (1960), bekend van zijn hit Aïcha. Overigens is de kans dat je geboren wordt op 29 februari 1 op 1461, zuiver statistisch gesproken dan.

James Milne Wilson

Helemaal speciaal wordt het natuurlijk wanneer iemand geboren wordt én sterft op een 29ste februari. De Australische politicus en eerste premier van Tasmania, James Milne Wilson (1812-1880) presteerde dit. In het Engels heeft men zelfs een speciaal woord voor zo iemand: een ‘double leapling’.

Schrikkeldag

Waar komt die schrikkeldag vandaan? Waarom moeten we in hemelsnaam onze kalender elke vier jaar met een dagje verschuiven? Het antwoord ligt in de vraag: in hemelsnaam!

Het heeft alles te maken met de berekening van onze kalender volgens de astronomie. Een jaar wordt gezien als de omlooptijd van de aarde rondom de zon. Grosso modo duurt die omloop 365 dagen. Maar met ‘grosso modo’ maak je natuurlijk geen accurate kalender, want in werkelijkheid heeft onze planeet wel iets meer tijd nodig om zijn toertje rond de zon te volbrengen, welgeteld 365 dagen, 5 uren, 48 minuten en 45,1814 seconden.

De Egyptenaren hielden zich aan 365 dagen, maar dat leverde na enkele eeuwen wel een probleem op, want zo verschoven de dagen telkens een stuk, waardoor een winterdag uiteindelijk middenin de zomer terecht kwam.

Astronomisch uurwerk van Praag
Juliaanse kalender

Het waren de Romeinen ten tijde van Julius Caesar die wat aanpassingen deden en om de 4 jaar een extra schrikkeldag invoerden om het kalenderjaar up to date te houden met het werkelijke zonnejaar. Zij rekenden met een jaar van 365 dagen en 6 uur (6 uur x 4 = 24 uur, dus 1 dag per 4 jaar als correctie). Aanvankelijk viel die schrikkeldag trouwens niet op 29 februari, maar was het een 'nummerloze' dag, die ingelast werd tussen de 23ste en de 24ste februari. Pas in de loop van de Middeleeuwen kwam 29 februari in gebruik.

Deze tijdrekening volgens de zogenaamde Juliaanse kalender bleef ook na de val van het Romeinse rijk in gebruik in de Christelijke wereld, maar er stelde zich een probleem. De berekening van het zonnejaar volgens de Romeinen was immers niet helemaal juist en ook de correcties met schrikkeldagen en schrikkeljaren konden de afwijking van het kalenderjaar met het échte zonnejaar op den duur niet meer ongedaan maken. Na duizend jaar liep de Juliaanse kalender daardoor méér dan 7 dagen achter op de zon.

Gregoriaanse kalender
Gregoriaanse kalender

In de 16de eeuw was de afwijking intussen opgelopen tot 10 dagen. Tijdens het pontificaat van paus Gregorius XIII voerde men een grondige kalenderhervorming door, vandaar Gregoriaanse kalender. De paus decreteerde dat 4 oktober 1582 zou gevolgd worden door 15 oktober 1582. Door het schrappen van die 10 dagen liep de kalender terug correct.

Tot op de dag van vandaag gebruiken we het Gregoriaanse systeem: elke vier jaar is er een schrikkeljaar met één extra dag (29 februari), behalve wanneer het jaartal deelbaar is door 100, maar dan weer wel wanneer het deelbaar is door 400. 1900 was dus geen schrikkeljaar, 2000 wel. Met deze schrikkelcorrecties zullen er in de toekomst geen grote afwijkingen meer opduiken.

Men last soms nog een schrikkelseconde in om minieme verschillen op te vangen, ook al omdat de rotatiesnelheid van de aarde af en toe schommelingen vertoont. Het is de IERS (International Earth Rotation and Reference Systems Service), een internationale wetenschappelijke organisatie, die schrikkelseconden bepaalt en aankondigt.

En oh ja, die term ‘schrikkel’ is gewoon een oud Nederlands synoniem van ‘springen’. Om de vier jaar verspringt het jaar immers met een dag. Vandaar schrikkeljaar. In het Engels gebruikt men trouwens ‘leap year’.

Leap year cartoon 1908
Folkore

Rond schrikkeljaren en -dagen bestaan allerlei folkloristische tradities. Zo mocht in een schrikkeljaar in Ierland en Groot-Brittannië een vrouw een man ten huwelijk vragen. Normaal gezien was dit het voorrecht van de man. Weigerde een man het vrouwelijk aanzoek, dan werd hij geacht een soort van boete te betalen, bijvoorbeeld in de vorm van een paar lederen handschoenen.

In Griekenland zou een huwelijk tijdens een schrikkeljaar en zeker op een schrikkeldag geen lang leven beschoren zijn. Verloofden plachten daarom liever te wachten om te trouwen. Althans in Griekenland, want elders is 29 februari de laatste jaren een populaire trouwdag. Gewoon omwille van de uitzonderlijke datum. De kans dat een echtgenoot zijn huwelijksverjaardag vergeet is alleszins een stuk kleiner met zo’n datum.

Er bestaat ook een vierjaarlijks schrikkelfestival in de Texaanse stad Anthony, in het leven geroepen door ene Mary Ann Brown van de lokale Kamer van Koophandel. Toevallig is zij geboren op 29 februari. Intussen is het een populaire meeting waar ‘leaplings’ van over de hele wereld samenkomen. Ook de gelijknamige stad Anthony, maar dan in New Mexico, doet mee aan deze schrikkelfestiviteiten.

VRTNU VRTNU VRTNU