Spring naar inhoud
tot 6 augustus op vrt nu

Oratorium Zonder Doel

Bekijk Oratorium Zonder Doel op

'Doel moet weg want de haven breidt uit', zo luidde het in 1965. Een halve eeuw later staat Doel er nog altijd. Een 'gehavend' spookdorp na 50 jaar omstreden havenbeleid op de linker Scheldeoever. Met dokken die moeizaam gevuld geraken, en waarvan het jongste dwars door Doel zal gaan: de doodsteek.

Hoe is het zover kunnen komen? Dat onderzoekt Manu Riche in de auteursdocumentaire Oratorium zonder Doel (2016).

In naam van de vooruitgang

In 1965 wil de Antwerpse haven de Schelde oversteken. Het is economisch hoogtij, de rechter Scheldeoever ligt bijna vol gebouwd, er is nood aan nieuwe ruimte voor sluizen, dokken en industrie. Antwerpen claimt 15.000 hectare Wase polder voor havenuitbreiding, die werk moet geven aan duizenden mensen. Hele dorpen en honderden inwoners moeten weg, in naam van de vooruitgang.

Met zijn 1300 inwoners was Doel een parel aan de Schelde. Een unieke leefgemeenschap van boeren, handelaars en vissers in een dorp dat 400 jaar geleden door Nederlanders was aangelegd volgens een dambordpatroon, de ‘grid’ die je aantreft in Amerikaanse steden maar nergens in Vlaanderen te vinden is. Antwerpenaars komen er ‘s zondags graag wandelen op de dijk, krabben vangen en zwemmen in de Schelde. De bekende kunstschilder Pieter-Paul Rubens laat er een landhuis optrekken, er staat een pittoreske molen en talrijke restaurants, waar dagjesmensen paling komen proeven.

Vandaag blijft Doel druk bezocht maar om heel andere redenen. Tot uit de Oekraïne komen ramptoeristen, urban explorers, modefotografen en klandestiene sexfilmers kijken naar het spookdorp. Een ruïne waar bijna alle huizen leeg staan, een vrijzone waar straatracers, vandalen en inbrekers ‘s nachts huishouden. Vandaag leven er nog 30 mensen, voor hoelang nog?

Symbooldorp Doel

Doel staat symbool voor wat 50 jaar lang misliep met het Vlaamse of beter het Antwerpse havenbeleid. Wat in 1966 een economisch succesverhaal moest worden, loopt vast na de oliecrisis van 1973. Maar de plannen zijn goedgekeurd en dus worden de werken uitgevoerd. Honderden mensen worden onteigend, baggerboten graven dokken en spuiten duizenden hectare vruchtbare polder onder een metersdikke laag zand.

Maar de industrie blijft weg, ze wijkt uit naar goedkopere landen en dus blijven de zandvlaktes braak liggen, jarenlang een reusachtige speeltuin voor konijnen. In het Doeldok dat miljoenen kostte, ligt slechts één roestig schip, in beslag genomen aan de ketting. Haven en overheid keren hun kar in 1981: dan landt staatssecretaris Mark Eyskens met een helikopter op de dijk en een blijde boodschap. Doel mag blijven, er worden zelfs nieuwe woningen gebouwd.

Dat blijft zo tot midden jaren ’90. Met de toename van het containertransport worden plannen gemaakt voor een getijdedok dat vlak naast Doel komt te liggen. En dus moet Doel weer weg. De bewoners tekenen verzet aan, de Raad van State geeft hen gelijk. Ook Europa geeft de Doelenaars gelijk: de natuur die verloren gaat, dient gecompenseerd. De werken worden maandenlang stil gelegd, wat fortuinen kost, tot de Vlaamse regering het plan van aanleg doordrukt met een nooddecreet.

Tussen containers en natuurcompensaties

In 2005 opent Koning Albert plechtig het Deurganckdok. Maar dat loopt niet vol, slechts de helft van de kademuren wordt gebruikt. Toch komen er plannen voor een nog groter containerdok, dat dwars door Doel moet komen te liggen: het Saeftinghedok. In afwachting starten de natuurcompensaties: de vruchtbare polderklei wordt afgeschraapt en vervangen door zand en riet, waar bedreigde vogelsoorten kunnen nestelen. Dat maakt de boeren boos: dat zij moeten wijken voor de haven, tot daar toe, maar voor een plas futen en kluten?

In 2015 besluit de grootste containeroperator van de Antwerpse haven naar de linkeroever te verhuizen. De faciliteiten op de rechteroever volstaan niet meer, er is nood aan meer en vooral snellere opslag. Met de verwachte toename van de containertrafiek zit het Deurganckdok vol tegen einde 2021, de werken voor het Saeftinghedok beginnen best in 2017, rekent het Antwerps havenbedrijf. Maar de Raad van State keurt het plan van aanleg af. Doel is de facto weer woongebied.

Hoe het verder moet, weet niemand.

Doel in het VRT-archief

Bekijk hieronder de reportage die het programma Histories in 1999 maakte over Doel, Containers in de Kerkstraat.

VRTNU VRTNU VRTNU