Spring naar inhoud
kijk tot en met 1 maart op VRT NU

Moonlight

In het licht van de maneschijn zien zwarte jongens er blauw uit. Waarom moet je zeker naar 'Moonlight' kijken? Anke Brouwers legt het uit.
Bekijk Moonlight op

Anke Brouwers over Moonlight

In het licht van de maneschijn zien zwarte jongens er blauw uit. Waarom moet je op vrijdagavond zeker naar de filmtopper Moonlight (2016) van Barry Jenkins kijken?

Na de welbekende vaudevilleact met de verkeerde enveloppes kreeg Moonlight in 2017 de Oscar voor beste film. Achteraf ontving Barry Jenkins, de erudite regisseur van deze broze en atypische - maar zeer terechte - Oscarwinnaar, van presentator Warren Beaty een kaartje met daarop zijn excuses voor het misverstand en de bevestiging dat volgens hem de prijs “meer dan verdiend” was.

Waarom Beatty en de Academy zo lovend waren verdient toelichting, want de bekroning van Moonlight was geen politiek correcte geste, maar de erkenning van een intelligente en poëtische film over kleur, seksualiteit, mannelijke identiteit en armoede.

De film vertelt in drie hoofdstukken het verhaal van Chiron, een kansarme zwarte jongen uit Liberty City in Florida. Chiron groeit op in het soort ghetto waar Furious (Laurence Fishburne) uit Boyz n the Hood (John Singleton, 1991) zich boos over maakte: een buurt zonder lokale middenstand maar met wél gun shops of drankwinkels op elke straathoek, een verkommerde buurt met dichtgetimmerde huizen en waar, tussen het zwerfvuil en de dealers op de corners, de dromen van generaties jonge zwarten liggen te verkommeren. De breekbare Chiron heeft daarbovenop iets in zijn blauwe rugzak zitten dat hij nog een plaats zal moeten geven in zijn leven: hij wordt verliefd op jongens.

Juan (Mahershala Ali) en Chiron

Hoofdstuk I: Little

De kleine Chiron, bijgenaamd Little (en dit niet als koosnaampje), moet in de eerste plaats zien te overleven. Zijn moeder is verslaafd aan crack en de jongens uit de buurt hebben het steevast op hem gemunt. Chiron heeft geen reden om in zichzelf of in zijn toekomst te geloven en is in zichzelf gekeerd en zwijgzaam. Toch is er een sprankel hoop. Hij wordt emotioneel geadopteerd door Juan (Mahershala Ali), een lokale drugdealer die een vaderfiguur voor hem wordt en hem oprechte affectie toont en zelfwaarde leert.

De ironie dat Juan - als dealer - verantwoordelijk is voor de tragische staat waarin Chirons moeder zich bevindt, zal ons niet ontgaan. Want Moonlight gaat de complexiteit en het paradoxale karakter van menselijke relaties en daden niet uit de weg. Goed en kwaad, wit of zwart, zon- of maanlicht: het zijn hier niet de tegenstellingen die we er vaak van maken.

Jenkins schetst daarnaast ook een wrang beeld van een ander melodramatisch cliché: dat van de onverwoestbare kracht van de moederliefde. Moeder of niet, van zodra Chirons moeder (Naomie Harris) met drugs te maken krijgt, geldt alleen nog maar het volgende shot. Terwijl in talloze melodrama’s zichzelf opofferende moeders zich prostitueren om voor hun kinderen te kunnen zorgen, verkoopt Chirons moeder zichzelf aan vreemde mannen om high te kunnen worden.

In één van de mooiste scènes uit de film, zowel emotioneel als esthetisch, leert Juan zijn kleine protégé zwemmen. Voor Chiron is zelf leren drijven een symbolische overgang, een stap naar volwassenwording en zelfaanvaarding, en de scène heeft iets weg van een doopritueel. (De camera is zo empathisch dat we af en toe mee kopje onder gaan in zee.)

De dramatische lucht achter de twee acteurs is geen speciaal effect, maar een echte opzettende hittestorm, die geen twee uur na de opnames de kust van Miami onder water zette. Mahershala Ali (Green Book, True Detective 3) weet als geen ander breekbaarheid en beenhard machismo met elkaar te verzoenen en won een Oscar voor beste acteur in een bijrol voor deze vertolking.

Hoofdstuk II: Chiron

De gloed van de maan stemt romantische zielen en pubers wel eens tot contemplatie en dromerigheid (en inspireerde natuurlijk talloze kunstenaars). Er is weinig romantisch in het tienerleven van Chiron, maar in de duisternis van de nacht en in het licht van de maneschijn kan hij zijn remmingen tijdelijk loslaten. Het is onvergetelijk hoe Chiron zich op een nachtelijk strand voor het eerst overgeeft aan zijn seksuele verlangens. Jenkins snijdt liefdevol weg naar de reactie van Chirons hand, die het zand liefkoost bij de eerste tedere aanrakingen. Daarna observeren we de jongens met enige afstand en vanop de rug.

Chiron als tiener

Dit soort poëtische details (de reactie tonen in plaats van het ding zelf, de pars pro toto) bevestigt de cinematografische invloeden van Jenkins. De regisseur verklaarde dat hij zowel Three Times (Hou Hsiao-Hsien), een film met een gelijkaardige drie-act structuur, als Beau Travail (Claire Denis), een ritmische film over de geknelde mannelijke ziel, als inspiratiebronnen beschouwt.

Uiteraard kan de film ook bouwen op de subtiele analyse van mannelijkheid, armoede en identiteit in de toneeltekst In Moonlight, Black Boys Look Blue van Tarell Alvin McCraney, waarvan de film een adaptatie is. Jenkins en McCraney ontdekten toevallig dat ze opgroeiden in griezelig gelijkaardige omstandigheden (beiden met een verslaafde moeder), niet eens zo ver van elkaar. Jenkins maakte met Moonlight geen strikt autobiografische film, maar de pijn van het hoofdpersonage sluit wel aan bij zijn eigen ervaringen als kind.

Hoofdstuk III: Black

In het laatste hoofdstuk worden er geen sentimentele oplossingen aangereikt. Wel zijn we getuige van onvolkomen verzoeningen en stroeve gesprekken. Hierin toont de film zich niet theatraal maar juist eloquent, zowel in de manier waarop personages spreken als waarin ze teleurgesteld blijven zwijgen.

De drie hoofdstukken spiegelen elkaar en suggereren - zonder didactisch of gekunsteld te zijn - verbanden en continuïteit. Zo wordt Chiron in elk hoofdstuk in gelijkaardige situaties getoond (aan de eettafel, tijdens fysieke inspanningen, in confrontatie met zijn moeder, in confrontatie met zichzelf in de spiegel) waardoor we inzicht krijgen in hoe hij doorheen de jaren is gegroeid. Of in hoe er in al die jaren eigenlijk niet veel veranderd is.

Chiron als volwassene

Ook de muzikale score werkt met zichzelf herhalende en subtiel variërende motieven. Componist Nicholas Britell maakte vooraf een playlist voor de regisseur (heel erg gevarieerd, met tracks van de Isley Brothers tot Mozart). Uiteindelijk kozen ze vooral voor viool en piano, in sobere opnames. De eerder minimalistische score contrasteert met de intense emotionele inhoud, maar respecteert wel de intimiteit van het innerlijke leven van de personages. Het emotionele effect op de kijker is bovendien subtieler.

Omdat Jenkins affiniteit voelt met het genre en omdat het bij de leefwereld van de personages past, werden hiphoptechnieken toegepast op de klassieke score. (Een muzikaal motief zakt zo een paar octaven of wisselt radicaal van tempo.) Ook de zwoele tracks van Boris Gardiner en Barbara Lewis zijn aangename oorwurmen.

Finaal leren we, samen met Chiron, dat ouder worden niet noodzakelijk gelijk staat aan volwassen worden. De verwarring, de pijn, de vragen uit het verleden blijven het heden bepalen. Chiron heeft zich een pantser aangemeten (een afgetraind lichaam, bling bling tanden, oorbellen en de stoere straatnaam “Black”), maar vanbinnen zit nog steeds de kleine jongen met de blauwe rugzak die zichzelf niet kan zijn.

Het laatste hoofdstuk is bijna Tsjechoviaans in zijn focus op de zeurende pijn van romantische teleurstelling en het permanent onbereikbare geluk van het hoofdpersonage. Chirons verhaal wordt hier universeel en diepmenselijk. In afwachting van de maan probeert hij zich tevreden te stellen met de sterren. Maar of daarmee het knagen aan zijn ziel zal ophouden, is niet zeker.

Onthoud: golven, blauw, barstjes, aanraking, tederheid.

VRTNU VRTNU VRTNU