Spring naar inhoud

Kan ons gedrag de klimaatverandering counteren?

geschreven op 27 november 2015

Dirk Draulans

Ooit hingen onze voorouders als echte apen in woudreuzen, waarin ze fruit aten en elkaar krijsend achterna zaten. Maar tussen 4 en 5 miljoen jaar geleden veranderde het klimaat: het werd veel droger, waardoor de wouden vervangen werden door een struiksavanne. Onze voorouders werden verplicht om de bomen te verlaten en op de grond rond te struinen. Het verlaten van het Afrikaanse continent zou eveneens gedreven geweest zijn door klimaatverandering. Een recente analyse in The Journal of Human Evolution onthulde dat liefst zes van de zeven belangrijke technologische vooruitgangen in de geschiedenis van de mensheid gekoppeld waren aan een drastische verandering van het klimaat. De conclusie was duidelijk: klimaatverandering kan de evolutie van de mensheid sturen. Leven in een variabel klimaat zou in een bepaalde visie zelfs sturend geweest zijn voor de flexibiliteit van de mensheid, waardoor wij finaal de wereld konden veroveren.

Nu heeft onze globale expansie zelf een invloed op het klimaat. We zitten opnieuw in een periode van drastische klimaatverandering, ditmaal onder druk van onze eigen activiteiten, zoals de massale uitstoot van broeikasgassen die een snelle opwarming in de hand werkt. Vandaag bevinden wij ons echter in de positie dat we actief kunnen reflecteren over de gevolgen van onze acties. Die reflecties leveren dramatische bevindingen op. Belangrijke delen van de wereld zullen onleefbaar worden voor mensen, omdat de temperaturen er te hoog worden voor efficiënte landbouw en watervoorziening. De zeespiegel zal zo sterk stijgen dat grote kustgemeenschappen onder water lopen. De druk op de leefomgeving zal een migrantenstroom op gang brengen in vergelijking waarmee de vluchtelingen-uit-Syriëcrisis die we nu meemaken klein bier zal zijn. De impact op het andere leven, op de biodiversiteit, zal eveneens groot zijn. In 2012 lijstte ons Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek 429 diersoorten van bij ons op, die rechtstreeks of onrechtstreeks als gevolg van de klimaatopwarming in de problemen zullen komen.

De diverse regeringen in het bescheiden België slagen er niet in een akkoord te bereiken over wie wat zal doen, want maatregelen nemen kost geld en kan bepaalde economische belangen schaden.

Dirk Draulans

Toch kenmerkt de maatschappelijke respons op de problematiek van de opwarming zich vooral door traagheid. De diverse regeringen in het bescheiden België slagen er niet in een akkoord te bereiken over wie wat zal doen, want maatregelen nemen kost geld en kan bepaalde economische belangen schaden. Op het internationale forum is er, ondanks de overweldigende wetenschappelijke consensus die geventileerd wordt in de rapporten van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), geen uitzicht op bindende afspraken die een effect op globale schaal kunnen uitlokken. De verwachtingen voor de klimaattop van Parijs worden zoals gewoonlijk gehypet, maar de resultaten van de vorige toppen waren telkens een grote ontgoocheling.

Waarom is het zo moeilijk om onze mensenmaatschappij er toe te bewegen zich zo aan te passen dat de globale temperatuurstijging gestopt kan worden? Het is een complex probleem, waar steeds meer wetenschappers zich over buigen, inbegrepen psychologen en communicatie-experts, want voor velen ligt de sleutel bij het overtuigen van de massa. Daarbij wordt graag gewezen naar de media, die een bizarre standaard hanteren in het rapporteren over klimaatverandering. Ze gaan gemakkelijker dan anders in het defensief, ze zijn voorzichtig in het beschrijven van gevolgen, misschien omdat veel journalisten het niet goed meer kunnen volgen, want de wetenschap achter klimaatverandering is complex. Bijdragen over klimaatverandering barsten van termen als mogelijk en misschien, zou en zouden, die onzekerheid impliceren. Een studie die vorig jaar in het vakblad Environmental Communication verscheen, besloot dat media in de Verenigde Staten, een natie die sterk op de rem staat inzake maatregelen om de klimaatopwarming te counteren, veel vagere bewoordingen gebruiken dan vergelijkbare media in Spanje waar wel maatregelen genomen worden. In beide landen nam het gebruik van vage bewoordingen de jongste jaren echter toe, ondanks de gegroeide consensus onder wetenschappers. De woordkeuze is ook belangrijk: klimaatverandering is neutraler dan globale opwarming en wekt minder beroering.

Te veel media laten nog altijd ontkenners aan het woord: zelfverklaarde experts die menen dat de mens niet verantwoordelijk is voor de klimaatopwarming, en dat het met de gevolgen van de opwarming wel los zal lopen. Het is een piepkleine minderheid in het debat, maar ze komt verhoudingsgewijs veel aan bod en hanteert een krachtige terminologie, zoals ‘manifest fout’ of ‘nodeloze bangmakerij’. Lobbyisten zijn veel minder voorzichtig in hun bewoordingen dan wetenschappers. Twijfel zaaien werkt echter inactiviteit in de hand, het geeft mensen een alibi om te zeggen: ze weten het nog niet, dus zullen we maar wat afwachten.

Als wij model staan voor de wereld, ziet het er niet goed uit.

Dirk Draulans

Individuele factoren kunnen een rol spelen in maatschappelijke inertie: in harde winters geloven mensen minder in een opwarming dan in hete zomers, hoewel er slechts een fragiel verband is tussen klimaatverandering en het weer op een bepaalde plaats. Perceptie stuurt de conclusies over iets waar men slechts een vaag inzicht in heeft. Als de wereld op maatregelen moet wachten tot iedereen een extreme hittegolf of uitzonderlijke droogte over zich heen heeft gekregen, komen we er niet. Sommige waarnemers vragen zich af waarom er zo dikwijls over het uitsterven van de ijsbeer gesproken wordt, en zo weinig over een hogere kans op hittedoden en ziektes als astma bij de mens. Rapporten in zowel Nature Climate Change als Environmental Communication besloten hun analyse met de vraag waarom de focus zo veel op de wetenschap en de politiek blijft liggen, en zo weinig op de mogelijke gevaren voor de economie en de volksgezondheid komt. Met de laatste aanpak zou de problematiek voor veel mensen een hogere persoonlijke relevantie krijgen.

Tot in het wetenschappelijke topvakblad Nature toe wordt er voor gepleit om de democratische principes in deze context te vervangen door een ‘besluitvorming op basis van principes van sociale rechtvaardigheid’ – vergelijkbaar met het standpunt van de paus.

Dirk Draulans

Mensen zijn routinedieren die niet gemakkelijk hun gedrag aanpassen, tenzij ze niet anders kunnen. Ze zullen niet gestimuleerd worden als ze merken dat politici en diplomaten er niet uit geraken. Er zijn internationale topvedetten die zich over de klimaatopwarming uitspreken, zoals paus Franciscus die de morele noodzaak van de strijd benadrukte, en de Amerikaanse president Barack Obama die met de Britse survivalexpert Bear Grylls naar Alaska trok en er wat zinnen over risico’s en smeltend ijs liet vallen. Lovenswaardig, maar of het veel zal veranderen is de vraag. De paus lijkt niet op de barricades te kruipen, en Obama krijgt in zijn land te maken met Republikeinse politici die manifest tot het kamp van de ontkenners behoren – sommige analisten hebben het zelfs over een stammenstrijd. Zo ga je het brede publiek niet mobiliseren om zijn gedrag zo bij te sturen dat het een globaal effect zou kunnen hebben.

Er groeit een consensus dat je niet moet wachten tot het brede publiek klaar is om zijn gedrag aan te passen, maar dat je het voor voldongen feiten moet stellen, in zijn eigen belang. Tot in het wetenschappelijke topvakblad Nature toe wordt er voor gepleit om de democratische principes in deze context te vervangen door een ‘besluitvorming op basis van principes van sociale rechtvaardigheid’ – vergelijkbaar met het standpunt van de paus. Anderen gingen in Nature nog een stap verder door te pleiten voor een écht globale aanpak in plaats van een lappendeken van nationale verbintenissen die er toe leiden dat landen met argusogen naar elkaar kijken om zeker niet meer te doen dan de rest. In de gedeelde keuken van appartementen stapelen de borden voor de afwas zich op, omdat niemand zich spontaan voor de anderen wil engageren, tenzij er solide afspraken over gemaakt zijn.

Een globale koolstofkost afspreken zou een grote stap in de goede richting zijn, gekoppeld aan efficiënte mechanismen om profiteurs of slappelingen te stimuleren om beter te doen. Als elk land zijn zin kan doen, heeft bestraffing niet veel nut, daarom is een globale koolstofprijs essentieel. Handhaving staat op de agenda van de klimaattop in Parijs, maar van een globale koolstofprijs zijn we nog ver af. De gevolgen van een gebrekkige coördinatie zien we met het schaamrood op de wangen in eigen land: zelfs onze regeringen slagen er niet in een gemeenschappelijke politiek uit te werken. En wij zijn een piepklein deeltje van de globale maatschappij. Als wij model staan voor de wereld, ziet het er niet goed uit.

VRTNU VRTNU VRTNU