Spring naar inhoud
27 april om 22u35 op Canvas en VRT NU

Ixcanul (12+)

Bekijk Ixcanul (12+) op

Anke Brouwers over Ixcanul

Aan de voet van een enorme vulkaan, de Ixcanul, woont de 17-jarige Maria samen met haar ouders. Zij behoren tot een kleine Mayagemeenschap die leeft van de koffieteelt. Waarom moet je zeker naar Ixcanul (2015) van Jayro Bustamante kijken? Anke Brouwers legt het je uit.

Prelude

Laat je meevoeren naar de hooglanden van Guatemala waar de zeventienjarige koffieplukster Maria (María Mercedes Coroy) met haar twee ouders op de flank van een actieve vulkaan woont. Maria leeft op verschillende manieren afgezonderd van de 'beschaafde' buitenwereld: de machtige vulkaan ('ixcanul') scheidt haar fysiek van de geasfalteerde wegen en de mythische grote stad, haar Kaqchikel dialect (een Mayataal) scheidt haar van de Spaanssprekende bevolking, haar eenvoudige levensstandaard scheidt haar van moderne luxe en comfort, en haar spirituele overtuiging (een verbasterde Indiaanse religie) scheidt haar van de overwegend katholieke en protestantse bevolking. Maria’s leven bestaat uit hard seizoensgebonden werk en eenvoudige rituelen en tradities.

Haar moeder, Juana (María Telón), heeft beslist dat Maria zal trouwen met Ignacio, de opzichter van de koffieplantage waar ze werkt. Het geplande huwelijk is in de eerste plaats een economische transactie en hoewel Ignacio zeker geen slechte partij lijkt, voldoet hij niet aan Maria’s romantische - en seksuele - verlangens. Ze heeft namelijk al een oogje op El Pepe, een dromerige koffieplukker. Een scène aan het begin van de film illustreert het romantisch pragmatisme van Maria’s moeder op eerder prozaïsche wijze: wanneer de varkens geen zin hebben om te paren, worden ze dronken gevoerd opdat ze toch 'berig' zouden worden. De door de alchohol opgewonden varkens blijken een voorafschaduwing van wat komen zal, want drank maakt niet alleen dieren maar ook mensen wellustig. Maar Maria laat zich niet zomaar in de armen van haar moeders keuze drijven, als was ze zelf een stuk vee.

Net als je denkt dat je het verhaal van de jonge, ongetrouwde zwangere deerne al genoeg gezien hebt - een vertrouwd melodramatisch cliché (denk aan Tess, Anna Moore, Lisa Berndle) - blijkt dat regisseur Jayro Bustamante een heel andere kwestie wil aankaarten. Maria’s verhaal is daarbij slechts de prelude, want Ixcanul kent in de laatste akte een schokkende twist die ons confronteert met de institutionele ongelijkheid en systematische verdrukking van de inheemse culturen van Guatemala.

Crescendo structuur

Stilistisch is Ixcanul gesofistikeerder dan we op het eerste gezicht zouden denken. Er werd gekozen voor veel natuurlijk licht en spaarzame camerabewegingen. De indrukwekkende landschappen komen immers het best tot hun recht in de sobere symmetrische composities, die wel oogstrelend maar niet mooi-filmerig zijn. De regisseur kiest consequent voor beeldkaders waarbinnen we meerdere personages tegelijk zien in zogenaamde two shots of group shots. Op enkele opvallende close-ups aan het begin en het einde van de film na, observeren we zo bijna altijd de verschillende hoofdpersonages in relatie tot elkaar. Deze groepscomposities wijzen ons op het belang van de familiestructuur en de solidariteit binnen de Kaqchikel cultuur, want het lot en de keuzes van de één, heeft altijd een effect op de ander.

Bustamante bouwt een specifiek ritme op in zijn film. We openen eerder contemplatief en statisch, maar het ritme van de montage en de bewegelijkheid van de camera nemen toe, tot we na verloop van tijd, zoals Bustamante zelf vertelt, “in een soort van thriller” terechtkomen. De gestage druk en groeiende spanning die een actieve vulkaan (en een zwangere vrouw) typeert, weerspiegelt zich zo in de crescendo structuur van de film.

In Ixcanul kiest Bustamante ervoor om te werken met lokale mensen, allen non-acteurs.

Feiten en fictie

Bustamante’s moeder was als gezondheidswerker actief in de Hooglanden en de regisseur groeide op met een Kaqchickel nanny, van wie hij de taal oppikte. Zijn betrokkenheid met en kennis van de Kaqchikel bevolking is bijgevolg persoonlijk en intiem. Dit maakt dat de portrettering niet koloniaal gekleurd is of intrusief aanvoelt. De keuze om te werken met lokale mensen, allen non-acteurs, geeft de film daarenboven een documentaire flair. (De enige uitzondering in de cast is María Telón, de actrice die Maria’s moeder speelt. Zij is actief bij een theatergezelschap dat straattheater brengt en opkomt voor civiele rechten, vrouwenrechten en de rechten van inheemse volkeren.)

Rekruteren uit de lokale bevolking en gelegenheidsacteurs vervolgens aansporen om in hun eigen dialect een versie van zichzelf of hun naasten te spelen, is een (neo)realistische strategie die in de filmgeschiedenis al verschillende keren werd toegepast. Vooral cineasten die de grens tussen fictie en realiteit stelselmatig hebben onderzocht, pasten deze strategie toe. Enkele voorbeelden zijn Jean Renoir (Toni, 1937), Luchino Visconti (La Terra Trema, 1946), Roberto Rossellini (Stromboli, 1950), of recenter de Iraanse grootmeester Abbas Kiarostami (o.a. in Life, and Nothing More uit 1992 en Through the Olive Trees uit 1994). Dichter bij huis paste Gust Van den Berghe een gelijkaardige werkwijze toe voor zijn film Lucifer (2015). Hij ontwikkelde zijn scenario vanuit de omgeving, in Mexico, en haar inwoners. Zijn film moet dus begrepen worden als “fictie, maar gecomponeerd vanuit bestaande componenten". In Ixcanul spelen de acteurs geen versie van zichzelf, maar het scenario is ook hier gebaseerd op bestaande componenten, namelijk de getuigenis van een Kaqchikel meisje.

Bustamante zelf verwijst naar de Argentijnse cineaste Lucrecia Martel als een belangrijke vormelijke inspiratie. Vooral haar gebruik van geluid buiten kader en haar gecontroleerde composities, die zowel verbergen als suggereren, verhullen en onthullen, zijn voor hem een voorbeeld geweest. Getuige daarvan zijn de beelden die Ixcanul openen en sluiten: de intieme beelden van Maria, die zich zwijgend laat opsmukken door haar moeder, benadrukken de broeierige spanning tussen het jonge meisje, gevangen in het filmkader, en de harde wereld daarbuiten.

Ixcanul veroverde al heel wat harten.

Ixcanul veroverde al heel wat harten: de film won de Zilveren Beer in Berlijn, de Grote Prijs voor Beste Film op het Filmfest Gent, en was Guatemala’s eerste Oscar-inzending ooit. Ruimt u alvast een kamertje op in uw hart om plaats te maken voor deze film?

Onthoud: zwart zand, rook, slangen en moederliefde.

VRTNU VRTNU VRTNU