Spring naar inhoud
opnieuw online te bekijken

Het voordeel van de twijfel

In Het voordeel van de twijfel bekijkt Stefaan Van Brabandt hoe filosofie je leven kan veranderen. Onderaan krijg je een overzicht van de acht afleveringen. Wij kijken eerst even naar filosofen uit onze streken.

Rembrandt: De filosoof
Eigen wijsgeer eerst

Als je bij wijze van test het grote publiek zou vragen naar belangrijke filosofische denkers uit de geschiedenis, duiken al gauw figuren op als Socrates, Plato en Aristoteles. De K3 van de filosofie. En als je wat verder zou aandringen, komen misschien ook Kant en Confucius op de proppen. Met andere woorden: drie Grieken, een Duitser en een Chinees. Het lijkt wel het begin van een flauwe mop.

Maar kennen we ook belangrijke historische filosofen uit onze streken? Ja, Erasmus, voor zover we die als pure filosoof mogen beschouwen. Misschien doet Spinoza - eigenlijk een Noord-Nederlander - ook nog een wijsgerig belletje rinkelen, maar dan houdt het voor velen op.

Hieronder zullen wij proberen uw ‘vaderlandsche’ kijk op onze filosofen even uit te breiden met een niet-exhaustief en overigens zéér persoonlijk overzichtje onder het motto Eigen wijsgeer eerst.

Aristoteles achterna

Het zal je niet verwonderen dat de eerste wijsgeren uit onze contreien die internationaal naam en faam maakten in kerkelijke kringen moeten gezocht worden. We zitten immers in de Middeleeuwen. Wat opvalt bij de wijsgeren uit de Nederlanden, die meestal rond de Parijse Sorbonne moeten gesitueerd worden, is hun vaak tegendraadse visie die nogal eens botste met de toenmalige goegemeente, lees: de Kerk.

Eén van de eerste grote namen is Simon van Doornik, die omstreeks 1130 werd geboren in - hoe raad je het! - Doornik. Hij werd professor filosofie aan de Parijse universiteit en legde zich vooral toe op de leer van Aristoteles. Dat maakte hem verdacht bij aanhangers van de ‘oude filosofie’ die het niet zo begrepen hadden op al die nieuwlichterij rond een heidense wijsgeer. Maar het bleef bij verdachtmakingen.

Iets moeilijker werd het voor David van Dinant, geboren ca. 1160. Ook hij maakte carrière aan de Sorbonne én aan het pauselijk hof, maar dat verhinderde niet dat zijn werk op de index werd geplaatst. Zijn pantheïstische visie botste met o.m. Thomas van Aquino.

Philipp Veit: Dante en Beatrice bij de wijsgeren (links staat Thomas van Aquino, Siger van Brabant staat rechts)

En met Thomas van Aquino kreeg je beter geen hommeles. Dat ervaarde ook Siger (of Zeger) van Brabant, die rond 1235 het daglicht zag in het hertogdom Brabant. Als professor in Parijs had hij nogal radicale ideeën over de filosofie van Aristoteles. Ja, die oude Griek was erg populair in de Middeleeuwen, maar over de wijze waarop zijn denken kon verzoend worden met het Christendom bestonden heel verschillende visies. En laat die van Siger nu afwijkend zijn geweest van die van de grote Thomas van Aquino! Reden genoeg voor de inquisitie om Siger uit zijn professoraal ambt te ontzetten, al zal naar verluidt het halsstarrige en onbesuisde karakter van de Brabander hier ook wel een rol gespeeld hebben.

Later zal Siger nog door een kerkelijke commissie veroordeeld worden voor zijn stellingen. Er zetelde trouwens in die commissie een andere theoloog-filosoof uit onze streken, Hendrik van Gent. De naam van Siger van Brabant was echter gemaakt ondanks of misschien juist dankzij al die veroordelingen. Dante vernoemt hem in zijn Divina Comedia als één van de twaalf wijze mannen.

De Humanisten

Het zal even duren eer er weer grote namen opduiken op het palmares van de vaderlandse filosofie. We zijn dan al aanbeland in de 16de eeuw, tijd van renaissance en humanisme.

Desiderius Erasmus van Rotterdam (ca. 1466) is dan de naam bij uitstek, meer humanist dan filosoof, maar dat geldt eigenlijk voor de meeste namen uit deze periode. Erasmus benadrukt de vrijheid van de mens, naastenliefde, vrede en verdraagzaamheid, hoewel hij niet bepaald positief stond t.o.v. het Jodendom. Hij wordt wel eens gezien als een wegbereider van het protestantisme, hij had alleszins sympathie voor bepaalde reformatorische gedachten, maar Luther vond hij té voortvarend.

Erasmus kreeg tijdens zijn leven ook kritiek te verduren, o.m. van Frans Titelmans (° Hasselt 1502), niet te verwarren met zijn broer Peter Titelmans, de beruchte inquisiteur. Titelmans, van oorsprong een Minderbroeder, was vooral exegeet en natuurfilosoof. Zijn polemiek met Erasmus ging over enkele vertaalde passages uit de bijbel en zou jaren aanslepen. En de eerlijkheid gebiedt om te zeggen dat Erasmus - zijn eigen principes ten spijt - zich niet bepaald vredevol en tolerant opstelde in deze ruzie onder geleerden.

Hans Holbein: Erasmus

Justus Lipsius (°1547), professor in Leuven en Leiden, is een volgende humanist met faam. Lipsius houdt er opvallend moderne ideeën op na over opvoeding, ethiek, verdraagzaamheid. Op de wip tussen het protestantisme en het katholicisme kiest deze aanhanger van de stoïcijnse filosofie van Seneca tenslotte voor het laatste en toont zich in zijn latere levensjaren zelfs een promotor van de Mariaverering.

Een vriend en collega van Lipsius was Leonardus Lessius (°1554), Jezuïet en moraaltheoloog die de focus legde op de vrije wil van de mens. In die mate zelfs dat andere Leuvense theologen hierin een risico op ketterij zagen: volgens hen was de mens immers gepredestineerd door de Zondeval. Lessius stond hoe dan ook in hoog aanzien bij de autoriteiten van die dagen, met name de aartshertogen Albrecht & Isabella. Als hun persoonlijke adviseur kreeg hij de bijnaam het Orakel der Nederlanden.

Revolutionair denken

De vaderlandse wijsbegeerte van de 17de eeuw kunnen we laten starten bij Franciscus Van den Enden (° Antwerpen, 1602). Aanvankelijk ingetreden bij de Jezuïeten werd hij omwille van zijn afwijkende gedachtengoed uit de orde ontslagen. Hij verhuist naar Amsterdam, waar hij les geeft aan Spinoza, later naar Parijs, waar hij o.m. contact heeft met Leibniz. Van den Enden - Affinius in 't Latijn - ontwikkelde behoorlijk radicale ideeën over de menselijke vrijheid en gelijkheid. Hij toont zich een vrijdenker en mogelijk zelfs een atheïst, hoewel hij zich uiterlijk voordeed als katholiek.

Hij kan worden beschouwd als een pionier van de moderne democratische principes in tegenstelling met het toenmalige absolutisme van Lodewijk XIV. Uiteindelijk wordt hij in de Bastille opgehangen, beschuldigd van samenzwering tegen de koning. Van den Enden was met zijn revolutionaire ideeën, die doen denken aan de Franse Revolutie, duidelijk enkele eeuwen te vroeg. Hij is één van de weinige wijsgeren die in het Nederlands schreef. De meeste van zijn collega’s kozen traditioneel voor het Latijn.

Franciscus Van den Enden: Vrije Politijke Stellingen (anoniem uitgegeven te Amsterdam)

Arnold Geulincx (° Antwerpen, 1624) studeerde en doceerde te Leuven tot zijn jansenistische sympathieën hem doen uitwijken naar Leiden, waar hij ook een professoraat zal bekleden. Geulincx is een aanhanger van het wijsgerig denken van Descartes, dat bij hem meer neigt naar occasionalisme, de leer die de interactie tussen lichaam en geest tracht te verklaren. Hij inspireerde de bekende schrijver en Nobelprijswinnaar Samuel Beckett.

Belgische denkers

Intussen zijn we in de 19de eeuw en dus het Belgisch tijdvak gearriveerd. Dat wordt op filosofisch vlak gekenmerkt door een veelheid aan vrijdenkers. Eén van hen was Charles Potvin (° Bergen, 1818). Geboren in een traditioneel katholiek milieu ontpopt hij zich in Brussel tot een liberaal progressistisch vrijdenker én antiklerikaal vrijmetselaar. Victor Hugo, die indertijd als balling in Brussel woonde, was één van zijn kennissen.

Al even vrijgevochten was Georges Dwelshauvers (° Brussel, 1866). Reeds in zijn studententijd ontlokte hij controverse. De weigering van zijn doctoraat aan de ULB leidde tot een heuse revolte en zelfs tot een tijdelijke splitsing van de universiteit. Dwelshauvers, die ook publiceerde onder het pseudoniem Georges Mesnil, was actief in avant-garde kringen en zorgde voor de verspreiding van de ideeën van Friedrich Nietzsche in België en Frankrijk. Na de Eerste Wereldoorlog trok hij naar Barcelona en later naar Parijs. Tenslotte bekeerde hij zich nog tot het katholicisme. Zijn broer was de anarchistische auteur Jacques Mesnil.

De Vlaamse kapucijnermonnik Max Wildiers (° Antwerpen, 1904) mag niet ontbreken in het rijtje van vaderlandse filosofen. In navolging van Teilhard de Chardin wou hij het evolutionisme verzoenen met het katholicisme, wat meermaals leidde tot klachten uit Rome. Op politiek-maatschappelijk vlak is zijn WTK-complex belangrijk: het systeem van wisselwerking tussen wetenschap, techniek en kapitalisme in onze Westerse samenleving.

Geboren in Warschau in 1912 uit Joodse ouders, maar geëmigreerd in 1925 naar België mogen we ULB-professor en rechtsgeleerde Chaïm Perelman beschouwen als een Belgische filosoof. Hij poogde verbanden te leggen tussen wijsbegeerte, ethiek en het recht. Zijn verdienste werd internationaal erkend en hij ontving talrijke eredoctoraten. Leo Apostel was één van zijn leerlingen.

Ook Ilya Prigogine werd niet geboren in België (° Moskou, 1917). De familie emigreerde in 1929 naar ons land en Ilya ging chemie studeren aan de ULB. In ’77 kreeg hij de Nobelprijs voor Scheikunde voor zijn theorie over dissipatieve structuren, een ‘chaostheorie’ die hij als wetenschapsfilosoof ook kon betrekken op het leven.

Filosofie in de 21ste eeuw

Er zijn een hele resem landgenoten die het wijsgerig én maatschappelijk denken van de laatste jaren in ons land hebben beïnvloed. Filosofen zijn geen wereldvreemde zonderlingen meer, maar regelrechte mediafiguren geworden. Praatprogramma's doen graag een beroep op de welbespraakte denkers en je kan geen krant of tijdschrift openslaan of er staat wel ergens een column van een filosoof te lezen. Bekende namen zijn Jaap Kruithof (+), Etienne Vermeersch, Patricia De Martelaere (+), Gerard Bodifée, Jean Paul Van Bendegem, Isabelle Stengers, Johan Braeckman om er maar enkele te noemen. En ook de jongste generaties zijn vertegenwoordigd: ik vermeld maar Maarten Boudry en Tinneke Beeckman.

Het moge duidelijk zijn: de filosofie is alive and kicking in the kingdom of Belgium.

VRTNU VRTNU VRTNU