Spring naar inhoud

Neon in Polen: een verhaal van verzet

geschreven op 18 augustus 2015

Bij het woord ‘neonlicht’ denkt je wellicht meteen aan advertenties of duistere achterbuurten van hoofdsteden. Je denkt waarschijnlijk niet aan Warschau en Polen. Toch is er wel degelijk een verband. Tijdens mijn verblijf hier ontdekte ik een bijzonder verhaal over de relatie tussen neonverlichting en Polen. Dit verhaal begon in de jaren ’20 van de vorige eeuw.

  • Vera Tylzanowski

Neon en Warschau?

Het begon allemaal in 1926. In dat jaar werd de allereerste neonverlichting in de Poolse hoofdstad geïntroduceerd. Tijdens het interbellum volgden nog 70 andere installaties, meestal gemaakt door anonieme kunstenaars. Het is moeilijk te achterhalen welke kleuren, vormen en boodschappen deze installaties hadden omdat er enkel zwart-wit foto’s van bestaan en omdat de meeste ervan – zoals de stad zelf – verwoest werden tijdens WO II.

Galeria Wypiekow

Op zich niets bijzonders, denk je misschien, neon was toen immers ook op andere plaatsen in opmars. Bovendien werden na deze oorlog de meeste installaties in de Poolse hoofdstad niet hersteld. Vlak na deze oorlog kwam namelijk het communistische regime aan de macht in Polen. Aandacht voor advertenties, consumptie en entertainment was er amper. De prioriteit lag bij de heropbouw van de stad en het versterken van de greep van de communistische partij.

Warschau werd opgebouwd in ware communistische stijl. Het puin van de stad maakte plaats voor enorme bouwwerken met referenties naar het oude Griekenland en Rome (zoals het Paleis waar ik eerder over schreef), monumenten die de helden van het volk aanprezen en brede lanen die de stad als het ware openbraken. Tijdens die periode werden advertenties en neonverlichtingen beschouwd als symptomen van een verziekte en kapitalistische maatschappij. Vele architecten en ontwerpers waren misnoegd. De ooit zo levendige stad – Warschau werd vroeger ook wel beschouwd als het Parijs van Oost-Europa – veranderde langzaamaan in een grijs, bombastisch en dood mausoleum.

Groole

Na de dood van Stalin in 1953 kwam er verandering. Onder andere op aandringen van de bevolking zelf kwam er wat meer aandacht voor consumptie, handel en materiële wensen van de mensen. Deze periode werd het gouden tijdperk van neonverlichting in Polen. Ontwerpers en architecten voerden campagne om de stad te neoniseren. Neonverlichting zou leven en kleur aan het straatbeeld toevoegen en zou de stad ook een stuk moderner maken. En zo werd Warschau de Europese hoofdstad van de neonverlichting.

Uniek qua inhoud en stijl

Wat is er dan zo bijzonder aan Poolse neonverlichting? Het antwoord ligt bij de politieke context van die tijd. De uitdaging was namelijk om het neonlicht niet te laten ‘vervallen’ tot westerse en kapitalistische installaties. Merknamen en slogans waren uit den boze. Daarom waren veel neonlichten in de eerste plaats bedoeld om openbare plaatsen en diensten aan te duiden. De eerste neonverlichtingen tijdens het ‘gouden neontijdperk’ waren publieke wegwijzers, met opschriften als ‘treinstation’, ‘schoenmaker’ en ‘bioscoop’. Het bekendste voorbeeld is misschien wel het opschrift aan het centraal station in Warschau, *‘Warszawa Centralna’ *uit 1946. Het teken hangt er vandaag nog steeds.

Warszawa Centralna

De tweede reden waarom de neonverlichtingen zo bijzonder waren heeft te maken met de speciale eigenschappen van de werken. Om te waken over de kwaliteit en inhoud van de verlichting richtte de regering Sto?eczne Przedsi?biorstwo Instalacji Reklam ?wietlnych (‘Hoofdstedelijk Stichting voor de Installatie van Advertenties’) op. Deze instantie werd al opgericht in 1956 en produceerde neonlampen voor het hele land. De meeste neonlampen waren gedetailleerd en uniek qua vorm. Een bekend voorbeeld hiervan is het teken van de bioscoopzaal* Kino Femina*, met een uniek lettertype. De installaties waren zelfs zo bekend dat ze de aandacht trokken van het westen.

Kino Femina

Aan het einde van de jaren ’70 kwam er een einde aan een korte periode van bloei en vrijheid, tot stand gekomen onder politicus Edward Gierek. Het land had een grote schuld bij het Westen opgebouwd en ging failliet. Het begin van de jaren ’80 was een periode waarin de staat tegenstanders vervolgde en opsloot. Toen werden ook de neonverlichtingen, intussen symbool geworden voor voorspoed en vrijheid, uitgeschakeld.

Hedendaags neon

Vandaag is er opnieuw aandacht voor de oude neonverlichtingen. Zo pleit de artieste Paulina O?owska sinds het begin de 21ste eeuw voor het behoud en herstel van oude neonverlichtingen die nog in het straatbeeld hangen. Door haar initiatief werd een van de mooiste neonverlichtingen ‘Siatkarka’ (‘Volleybalspeelster’) gered van vernieling. Het beeld werd door Jan Mucharski ontworpen in 1960 en kreeg zo’n 40 jaar later op initiatief van O?owska een opknapbeurt. Als je zoekt, vind je haar op het Plac Konstytucji. Ook lokale ondernemers, kunstenaars en bedrijven doen moeite om neonverlichtingen te herstellen of opnieuw op de originele locatie onder te brengen.

Siatkarka

De Poolse fotografe Ilona Karwi?ska pakt het dan weer anders aan. Zij opende in 2012 een Neonmuseum in de hippe Soho Factory, en maakte ook een koffietafelboek over de geschiedenis van Poolse neonverlichting. Het museum is een kleine hangar en hangt vol met ‘geredde’ neonlampen. De lampen die er hangen werden meestal gedoneerd door de eigenaars van de gebouwen waar ze hingen. Je vindt er onder andere een neonbeeld van het symbool van de stad, een zeemeermin. Vooral het gezoem van de lampen valt me op tijdens mijn bezoek aan het museum. Het geluid lijkt wel een protest van de lampen zelf te zijn. Ze horen immers niet thuis op een tentoonstelling, maar op straat.

Neon Muzeum

Warschau zal wellicht nooit meer de hotspot van de neon zijn, maar het verhaal is wel het vertellen waard. Het is tekenend voor het moderne Polen dat bol staat van tegenstellingen. Zo is er de kwestie van het redden van oude installaties: moeten ze opnieuw de straat op, of bergen we ze best veilig op in een museum? En de lampen roepen een vreemd soort nostalgie en melancholie op naar een periode waar mensen zelden nostalgisch over zijn, namelijk het communistische tijdperk van de 20ste eeuw. Tot slot is het hedendaagse Warschau (en Polen over het algemeen) volledig doordrongen van advertenties en moderne neonverlichtingen (zie foto hieronder, gemaakt bij het winkelcentrum z?ote tarasy). Overal waar je kijkt zie je wel neonverlichtingen of billboards van grote merken en bedrijven. Dit wekt eveneens tegenstand op.

Z?ote tarasy

Neon en hedendaags Warschau

Wanneer ik een oproep doe op Facebook voor meer informatie rond protestgroepen tegen advertenties in de stad word ik overspoeld door reacties. Sommigen verdedigen de hoeveelheid advertenties in Warschau, omdat het zorgt voor inkomsten. Anderen zijn de grote hoeveelheid advertenties dan weer beu. Iemand maant me zelfs aan om wanneer ik een advertentieposter voorbij wandel, deze van de muur te trekken.

Instrumenty Muzyczny

Er zijn ook georganiseerde actiegroepen tegen de advertenties. Zo is er Izba Gospodarcza Reklamy Wielkoformatowej, dat vooral strijd tegen de grote billboards in het stadslandschap. Miasto Moje A w Nim is dan weer gericht op de strijd voor een duidelijkere regelgeving rond adverteren. Bijzonder is dat beide actiegroepen ontstaan zijn vanuit de burgers van de stad zelf. Wat dus begon als een verhaal van kleur, als teken van vrijheid en hoop, is vandaag een strijd tegen de overvloed aan kleur, als teken van kapitalisme en massaproductie.

Przystanek Piekarnia

Wanneer ik ‘s nachts met mijn fototoestel door Warschau dwaal op zoek naar neonverlichting, verschijnt de stad op een totaal andere manier. Eerst zie ik de bekende logo’s waarover ik ook gelezen heb. Maar na een tijdje zie ik meer en meer kleine installaties, oude en nieuwe, die bijna een geheime verwijzing zijn naar dit bijzondere en onbekende verleden. Op die manier zijn ze een beetje zoals de bombastische communistische gebouwen, de kogelgaten in de muren en brandende kaarsen bij gedenkplaatjes die je overal in de stad tegenkomt. Allen herinneren ze aan het verleden. Het bijzondere aan de neonverlichtingen is dat ze je herinneren aan een ander soort Warschau, namelijk Warschau als een stad van creativiteit en kleur.

Dus, als je ooit in Warschau bent, maak zeker eens een wandeling door de stad in het donker en ga op zoek naar deze wonderbaarlijke installaties. Vergeet zeker je fototoestel niet!

VRTNU VRTNU VRTNU