Spring naar inhoud

In het hoofd van een schilder met Alzheimer

Wat doet Alzheimer met een kunstenaar?

geschreven op 21 september 2015
evolutie in de zelfportretten van William Utermohlen

William Utermohlen, een Amerikaanse schilder die in Londen woont, beslist in 1994 om aan te kloppen bij een neuroloog. Hij is depressief, heeft last van geheugenverlies en zijn schrijfvaardigheden lijken achteruit te gaan. Een jaar later, na een resem onderzoeken en tests, komt het verdict: de 62-jarige Utermohlen lijdt aan Alzheimer.

1967 self portrait technique mixte sur papier 265x200mm

Op het moment dat hij het slechte nieuws krijgt, is Utermohlen al meer dan 40 jaar kunstenaar. Hij heeft het vak geleerd aan de Academy of Fine Arts in Pennsylvania en de Ruskin School of Art in Oxford, reisde de hele wereld rond en gaf les in de Verenigde Staten. De kunstenaar is onder meer bekend voor zijn muurtekeningen in de Saint John’s Synagoge en de Royal Free Hospital in Londen, waar hij ook woont.

1996 self portrait with easel yellow & green 46x35cm, 1 jaar na de diagnose van Alzheimer

De diagnose van Alzheimer is voor de schilder het signaal om in actie te schieten: hij begint onmiddellijk aan een ambitieuze reeks zelfportretten. Acht jaar lang probeert hij zijn ziekte beter te begrijpen door zichzelf vast te leggen op doek.

De stijl van een Alzheimer-schilder

1996 self portrait red 465x330mm

Voor wetenschappers is Utermohlen een uitstekende testcase om meer inzicht te krijgen in de ziekte. Welke invloed heeft Alzheimer op de stijl van een kunstenaar? Hoe verandert het ruimtelijk inzicht van de patiënt? En raakt zijn artistiek talent ook aangetast? Een team dokters volgt Utermohlen gedurende vijf jaar. De schilderijen die hij in die periode maakt, geven een antwoord op hun vragen.

De aftakeling wordt al snel duidelijk. In de portretten uit de eerste twee jaren na de diagnose zijn de verschillende delen van het gelaat minder scherp afgelijnd en niet precies geplaatst. Op het portret uit 1997 staat ook een zaag afgebeeld. Utermohlen schilderde het werk vlak nadat hij dokters de toestemming had gegeven om na zijn dood zijn hersenen te onderzoeken.

1997 self portrait with saw 355x355mm

In het volgende schilderij zet de evolutie zich voort. De tekening wordt ruwer en de achtergrond valt weg: het onderwerp staat voor een leeg, zwart vlak. Het gebruik van donkere kleuren wijst op de sombere gemoedstoestand van de schilder.

1997 self portrait green 355x355mm

In zijn laatste werken worden de gezichten steeds waziger, tot er enkel een abstracte brij overblijft. Utermohlen slaagt er niet meer in om een helder beeld op doek te zetten. Op amper vier jaar tijd is zijn schilderstijl volledig veranderd.

1998 self portrait with easel 355x250mm
1999 erased self portrait 455x355mm

Alzheimer detecteren door te tekenen

Men kan zich afvragen in welke mate de stijlkenmerken van bovenstaande schilderijen een rechtstreeks gevolg zijn van de ziekte. Misschien speelt de artistieke keuze van de kunstenaar ook een rol? Een 100% objectieve analyse is moeilijk, maar niet onmogelijk.

Het effect van hersenschade op het ruimtelijk inzicht en tekenvaardigheden is namelijk bewezen. In die mate zelfs, dat men patiënten met hersenaandoeningen zoals Alzheimer eenvoudige tekenopdrachten laat uitvoeren om te kijken hoe vergevorderd hun ziekte is.

tekentest uit de MMSE

Op basis van het soort tekenfouten die patiënten maken, kan men afleiden welke delen van de hersenen beschadigd zijn. Personen met schade in de rechterhersenhelft hebben vooral problemen met het correct plaatsen van de verschillende onderdelen van een tekening. Patiënten met schade in de linkerhersenhelft hebben hier minder last mee, maar verliezen wel alle oog voor detail en komen niet verder dan heel eenvoudige tekeningen.

Alzheimer-patiënten maken een combinatie van beide tekenfouten – zoals in de schilderijen van Utermohlen – omdat de ziekte zich meestal niet beperkt tot één hersenhelft. De zogenaamde ‘Clock Drawing Test’ maakt dit duidelijk.

veelgebruikte tekentest voor cognitieve screening

De opgelopen hersenschade heeft ook invloed op het schrijven. Zo bestudeerde een Amerikaanse dokter Michael Rafii over een periode van 15 jaar de evolutie van de handtekening van één van zijn patiënten.

dementie beïnvloedt het schrijven van de eigen naam

De veerkracht van een artiest

De bovenstaande voorbeelden tonen hoe de tekenvaardigheden van Alzheimer-patiënten achteruit gaan, los van hun eventuele artistiek talent. De schilderijen van William Utermohlen geven zo mogelijk nog meer informatie prijs.

Ondanks de vormelijke vereenvoudiging van de schilderijen, blijven de artistieke capaciteiten van de schilder namelijk grotendeels intact. Hij gebruikt vormen, compositie-elementen en kleuren op een creatieve manier en blijft erin slagen om zijn gevoelens vast te leggen op doek.

Francis Bacon 1971 self portrait

Utermohlen laat zich ook bewust beïnvloeden door Francis Bacon. Hij kan dus nog steeds bewuste artistieke keuzes maken en blijft ondanks zijn aandoening een begenadigd kunstenaar. De werken van Utermohlen tonen dan wel de aftakeling in het hoofd van een Alzheimer-patiënt, maar ze geven ook inzicht in de creatieve weerbaarheid en artistieke veerkracht van de artiest.

2000 head 2 pencil 405x330mm

Die veerkracht breekt in 2002, wanneer Utermohlen zijn laatste werk schildert. Volgens zijn vrouw, Patricia Utermohlen, is dat het moment waarop hij eigenlijk sterft, ook al leefde hij daarna nog vijf jaar. Op 21 maart 2007 overlijdt William Utermohlen aan zijn ziekte.

2001 fruit pencil 210x295mm, één van de laatste tekeningen van Utermohlen

Kunst en Alzheimer: een interview met Patricia Utermohlen

De vrouw van William Utermohlen, Patricia Utermohlen, is kunsthistorica en volgde de evolutie van het werk van haar man op de voet. In dit interview vertelt ze de verhalen achter de schilderijen van William.

VRTNU VRTNU VRTNU