Spring naar inhoud

Mad Women

Vrijdag Visdag

geschreven op 16 oktober 2015

Canvas draagt innovatie hoog in het vaandel, maar aan sommige tradities torn je niet. Dus krijgt u van ons detectives op zaterdag en vis op vrijdag. Grote vissen, kleine vissen, gevaarlijke vissen, denkbeeldige vissen, allerlei soorten vissen, maar altijd : vissen op een bedje van verhalen.

De Droom van de Vissersvrouw (1814).  Katsushika Hokusai.

De Droom Van de Vissersvrouw

De bedoeling van dit artikel was om u in dichte drommen Parijswaarts te sturen, naar een grote overzichtstentoonstelling van Katsushikai Hokusai (1760-1849). Maar we hebben ons van jaar vergist. Bummer. Maar who cares. Het werk van deze Japanse grootmeester is àltijd actueel, want: all over the web - dat dag en nacht toegankelijke museum waar je geen last hebt van selfiestickhooligans noch van lange rijen bij de kassa.

Balpennen, posters, handdoeken, mokken, er bestaan zelfs rokken met De Grote Golf erop.

Ook als u Hokusai niet kent, kent u Hokusai van de wereldwijd op koekendozen, koffiemokken en badhanddoeken afgebeelde “Grote Golf”. Erg mooi. En zilt. Maar in het kader van deze rubriek zijn we natuurlijk meer geïnteresseerd in een werk met vis. Inktvis om precies te zijn (jaja, dat is geen vis).

Mad Women

We hebben het over een werk dat de oplettende Mad Men fan niet onbekend is. “De droom van de vissersvrouw” beeldt een vrouw af die seksueel in de weer is met twee veelpotige lovers (vader en zoon, overigens).

In Mad Men hangt de prent in het kantoor van één van de bazen, een Japanofiele kunstliefhebber. Wanneer het reclamebureau opgeslokt wordt door een groter bureau, en de medewerkers mee moeten verkassen, krijgt copywriter Peggy Olson de erotische prent cadeau.

Dat ziet ze eerst niet zitten, want waar zou ze het moeten hangen ? “Ik moet er toch voor zorgen dat mannen zich op hun gemak voelen in mijn bureau ?” protesteert ze. “Wie zegt dat ?” antwoordt haar baas laconiek. Even later zien we Peggy Olson het kantoor van haar nieuwe werkgever binnenschrijden, zonnebril op, sigaret in de mondhoek, “Vissersvrouw” onder de arm. Gewapend voor een volgende slag in de strijd der sexen.

Ook in de slaapkamer van de eigenzinnige matriarch uit The Legacy duikt Hokusai's Vissersvrouw op.

Ook in The Legacy wordt het werk gebruikt om een sterke, zelfstandige vrouw te tekenen. “De droom” hangt er aan de slaapkamermuur van de excentrieke kunstenares Veronika Sonnegaard, de matriarch om wiens erfenis gebakkeleid wordt in de serie.

Een gewaagde keuze. Niet ondenkbaar dat een nachtelijke invité geïntimideerd afdruipt nog vòòr het tot een nadere kennismaking kan komen.

"Duikster en octopus" (midden 19 E). Kikugawa. Let op de vermoeide blik van de octopus.

What's on a man's mind ?

Hokusai’s droom wordt in het Westen dus vaak gelezen als een ode aan vrouwen die hun plan kunnen trekken. Maar is dat ook hoe hij het heeft bedoeld ? En hoe raakte hij weg met een dergelijk expliciet pornografisch werk in een tijd waarin wij ons braafjes voegden naar Victoriaanse mores?

Was dit buitenissige tafereel de hoogstpersoonlijke fantasie van Hokusai of is het iets typisch Japans ? Hoe kwam hij op het idee? Geniet de vrouw in dit werk of zijn we hier getuige van een bestiale verkrachting ? Is Hokusai de aanstichter van de in het hedendaagse Japan even welig tierende als lugubere genre van de tentakelporno ? Vragen genoeg.

Hoe kwam Hokusai ermee weg – en dat in 1814 ?

In de grotten van Lascaux beperkte men zich nog tot fantaseren over wat die avond op de barbecue zou belanden, maar daarna kan het niet lang geduurd hebben voor de mens ook ander lekkers begon af te beelden – het genre van de vieze plaatjes is heel oud, laten we onszelf niks wijsmaken.

In de tijd van Hokusaï werden vieze plaatjes Shunga genoemd. “Droom van de vissersvrouw” is misschien wel de bekendste Shunga-afbeelding. Binnen het genre springt ze er evenwel uit door het frontale naakt, én de fantastische, bestiale elementen.

De Shunga waren een subgenre van het Ukiyo-é genre, houtsnedes die (de geneugten van) het vlietende leven vastlegden. In dit geval de seksuele geneugten. Ze waren populair binnen alle lagen van de bevolking in het Edo en Tokugawa tijdperk (1603-1867), en werden pas op het einde van die periode onderwerp van censuur.

Bijna alle belangrijke artiesten produceerden destijds ook Shunga. Het was winstgevend, en had niet echt negatieve gevolgen had voor hun reputatie. Het was no big deal. Dat had te maken met de religie van Japan, het shintoïsme, die seks niet als immoreel of zondig zag.

"Recovering the Stolen Jewel from the Palace of the Dragon King" (1853).Utagawa Kuniyoshi

Hoe kwam Hokusai bij dit onderwerp ?

Hij heeft het tafereel met veel gusto uitgevoerd, maar Hokusai heeft de octopuserotica niet uitgevonden. Het motief kwam al eerder voor in de Japanse kunst, en zou zelfs al terug te vinden zijn op gordelknopen uit de zeventiende eeuw.

“De droom” refereert, volgens mensen die daarvoor doorgeleerd hebben, op ietwat oneerbiedige wijze aan een volksverhaal over de vrouwelijke duiker Tamatorihime, die op last van haar geliefde een juweel terughaalt dat de drakenkoning geroofd heeft en in zijn paleis op de zeebodem verstopt. Ze slaagt in haar opdracht, maar, omdat ze bij haar terugkeer achternagezeten wordt door zeemonsters en octopussen, snijdt ze haar borst open om het juweel daar veilig op te bergen. Ze bereikt de zeeoppervlakte met het kleinood, maar sterft vervolgens in de armen van haar geliefde .

De Tamatorihime uit het verhaal was een amaduiker. Deze traditionele vrouwelijke duikers uit Japan zochten naar zeewier, octopus, zeeëgels, maar ook wel naar oesters, vandaar dat ze soms parelduikers genoemd worden. Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw voerden deze vrouwen hun werk uit alleen gekleed in een lendendoek. Daardoor waren ze vaak het onderwerp van erotische voorstellingen, die hen afbeeldden als vrije, bereikbare vrouwen (zie, voor een hedendaagse variant, het personage van Kissy Suzuki uit de Bondfilm You Only Live Twice)

Zou keken Hokusai's tijdgenoten wellicht naar de prent : zij zagen een ama die niet, zoals Tamatorihime, wegvlucht voor de octopi die haar achtervolgen, maar zich gulzig overgeeft aan hun grijparmen.

Een Japanse amaduiker in de jaren '50 (links). "Kissy Suzuki", de amaduiker waar Sean Connery verliefd op wordt in "You only live twice".

Geniet de vissersvrouw of wordt ze verkracht ?

Eerst en vooral : het is dus geen vissersvrouw , maar een amaduiker. Het titelloze werk stond in Japan bekend onder de naam "Tako to ama" ("Duiker en octopi"), en kreeg pas later de titel die we nu gebruiken. In de negentiende eeuw interpreteerden Westerlingen de scène doorgaans als een verkrachting. Schrijver Joris-Karl Huysmans had het bijvoorbeeld over "de haast bovenmenselijke uitdrukking van leed en kwelling" op haar gezicht.

Vandaag denkt men er anders over. Volgens academica Danielle Talerico is dit wel degelijk seks met wederzijdse toestemming. Dat de vrouw de situatie uiterst bevredigend vindt mag alleen al blijken uit de tekst die ook deel uitmaakt van de houtsnede. Die geeft de hitsige, ietwat komische conversatie weer tussen de drie unlikely lovers tijdens het hoogtepunt. Wat ook blijkt uit diezelfde tekst is dat de uitsloverige octopussen vader en zoon zijn.

Akelige tentakels in een hedendaagse Japanse manga.

Is Hokusai verantwoordelijk voor de huidige golf van tentakelporno in Japan ?

In het hedendaagse Japan is er een eerder verontrustend subgenre van de manga gewijd aan tentakelseks. Het gaat daarin niet om seks waar beide partijen plezier aan hebben zoals in de Hokusai prent, maar veelal om dwang of verkrachting. De tentakels behoren toe aan octopi, maar kunnen ook uit robots groeien.

De meest logisch klinkende verklaring voor het ontstaan van het genre komt van Toshio Maeda, de maker van één van de bekendste tentakelmanga's. Volgens hem was het een manier om de, sinds de Victoriaanse tijd in Japan geldende, censuur te omzeilen – er was een verbod op het tonen van genitaliën of expliciete seks , maar over het afbeelden van (penetratie door) tentakels van dierlijke of mechanische afkomst bestond geen regelgeving.

Er worden nog allerlei andere verklaringen geopperd, maar die discussie laten we verder graag over aan psychiaters en academici. Misschien is het, als je op een eiland woont, niet eens zo vreemd dat je fantasieën - ook de meest gewelddadige - bevolkt worden door zeewezens.

In elk geval : dit derailleren van de verbeelding kan niet op conto van Hokusai's Vissersvrouw alléén geschreven worden.

He's just not that into you

Nog even over naar de biologische kant van de zaak. Hierboven ontdekte u dat, blijkens de tekst op de prent, de deelnemers zich alledrie in hoge staat van opwinding bevinden. De biologe Diane Kelly voelde zich geroepen dat met klem tegen te spreken.

De octopus in kwestie, aldus Kelly, is waarschijnlijk een Enteroctopus dofleini of, in het Nederlands, een Reuzenkraak. De afmetingen komen ongeveer overeen en de rozerode kleur op de afbeelding is de kleur die het dier vertoont in normale toestand.

Maar niet als hij opgewonden is.

De huid van de reuzenkraak is bezaaid met duizenden chromatoforen ("lichtdragers"), die in rechtstreekse verbinding staan met zijn zenuwstelsel. Dankzij deze miniscule orgaantjes kan de huid van een octopus van kleur of textuur veranderen. Dat is niet alleen handig als je je moet verstoppen, maar ook als je duidelijk wil maken wat je voelt of wil. Dat een reuzenkraak op vrijersvoeten is, kan je aflezen aan het feit dat zijn huid rimpeliger wordt, en een patroon van witte vlekjes vertoont. Dat is hier niet het geval.

Voorzichtigheid is geboden als je 't aanlegt met een getentakelde. Dat ondervindt ook Isabelle Adjani in deze psychologische horrorfilm uit 1981.

Niet opgewonden dus, en om sex kan het al helemaal niet gaan. Een octopus heeft namelijk zowel een penis, als een speciale poot, de hectycotylus, die het sperma dat de penis produceert inbrengt bij het vrouwtje. In de Hokusaiprent, zo zegt Kelly, trekt de octopus de vrouw wel dicht tegen zich aan, zoals parende octopussen doen, maar heeft hij zijn hectycotylus om de rug van de vrouw geslaan. Zo lukt het niet, natuurlijk.

Tot slot heeft de biologe nog een waarschuwing voor de Visservrouw : de bek (een octopus heeft een bek !) van een octopus heeft niet alleen scherpe randen, zijn tong is bovendien bezaaid met tanden die moeiteloos het schild van een krab kunnen verbrijzelen. Een beetje voorzichtig zijn kan geen kwaad.

VRTNU VRTNU VRTNU