Spring naar inhoud

Jef Cornelis

een retrospectieve

geschreven op 28 januari 2016
Jef Cornelis tijdens de opnamen van 'Waarover men niet spreekt' (1968)

Het gebeurt niet elke dag dat het werk van een televisiemaker in een galerie of museum wordt vertoond. Een televisieprogramma is per definitie vluchtig. Het lijkt of het verdampt en na uitzending voorgoed uit de ether verdwijnt.

Niet zo de programma's van oud-BRT-medewerker Jef Cornelis. Die kom je geregeld op tentoonstellingen tegen, zowel in binnen- als buitenland. Altijd in goed gezelschap. Zo waren zijn films in Barcelona te zien naast die van Samuel Beckett, John Berger, Jean-Luc Godard, Guy Debord, Harun Farocki, Andy Warhol ... Die namen zeggen je niets? Het zijn allen regisseurs en kunstenaars die geregeld het medium televisie het vuur aan de schenen legden.

In Brussel richten Argos en Cinematek hun projectoren op zijn oeuvre. Ook op canvas.be kan je de volgende weken terecht om met dit waardevolle werk kennis te maken of om het te herontdekken. Tot einde maart.

Eind jaren 50 trekt de jonge Jef Cornelis (°1941, Antwerpen) naar de Filmacademie in Amsterdam om er het ambacht van het filmmaken te leren. Hij zit er samen met Hollywood-regisseur Paul Verhoeven en cameraman Jan de Bondt in de klas. Enkele jaren later kan hij bij de BRT (de Belgische Radio en Televisie zoals de omroep in die pioniersjaren heette) aan de slag.

Tussen 1963 en 1997 draait hij meer dan 200 kortere en langere programma's, reportages en documentaires over kunst en cultuur, over de omwentelingen die sinds die jaren in de architectuur, de stedenbouw en de wereld van de kunsten plaatsvinden. Van korte verslagen en portretten voor de kunstrubriek Zoeklicht tot het acht uur durende De langste dag, het verslag over Jan Hoet's 'Chambres d'Amis' in Gent in 1986. Acht uur live televisie waarvoor Jef Cornelis de captatiewagens van de sportdienst wist te gebruiken en waarvoor hij de halve BRT mobiliseerde.

Jef Cornelis filmt die jaren te veel om op te sommen – een volledige lijst, en extra info vind je op deze site. Van Magritte tot Broodthaers, van de Middelheim-biënnale tot de Documenta in Kassel, van de Etrusken tot het Tawantinsuyu-Incarijk, van dokwerkers tot textielarbeiders. Vaak is dat met een paar vaste kompanen: de inmiddels overleden essayist en criticus Georges Adé, architectuurtheoreticus Geert Bekaert, Tate Modern-directeur Chris Dercon, ... Dan mogen we zeker het spraakmakende, en zeer bekritiseerde, praatprogramma Container niet vergeten, waarin jonge denkers met elkaar in gesprek gaan in een smalle, speciaal voor de opnamen ontworpen en ingerichte, container. En de tentoonstelling Call it sleep die hij voor Chris Dercon en het Witte de With-centrum in Rotterdam samenstelde. Is het mogelijk om dat allemaal in één zin te vatten?

Misschien filmt hij wel hoe mensen zich uitdrukken? Wat ‘zich uitdrukken’ betekent en wat dat met zich meebrengt. Over vorm en inhoud, en over hoe een beeld functioneert, zeg maar. Daar moeten we nu er jaarlijks zo'n 880 miljard foto's op het net gepubliceerd worden even stil bij staan.

Van jongs af aan gelooft Jef Cornelis in de ‘camera-stylo’. Een term die de Franse criticus en filmregisseur Alexandre Astruc voor het eerst gebruikte om zijn geloof in een nieuwe cinema te duiden. Met de opkomst van televisie en het lichtere 16 mm filmmateriaal zou het voor de regisseur mogelijk worden de camera en de micro te hanteren zoals de schrijver zijn pen. Meer dan louter registreren en te getuigen van zijn tijd worden ook de programma’s van Jef Cornelis met de jaren filmische essays waarin het tonen primeert. Terugblikken heeft iets nostalgisch, en zoals oude foto’s uit de doos halen heeft het ook iets charmant, maar deze uitzendingen blijven zich tegen al te gemakkelijke consumptie weren, als duiveltjes in een wijwatervat.

op de set van 'Rijksweg n°1'

Met een analytische geest, altijd met de nodige afstand en met het grootste wantrouwen tegenover de spektakel-maatschappij, gebruikt Jef Cornelis het ongezien arsenaal aan mogelijkheden en middelen dat de televisie biedt om zelf lijnen uit te zetten. In Vlaanderen, met zijn schrale filmindustrie, zou het in die jaren onmogelijk geweest zijn op een andere manier zo’n indrukwekkende filmografie aan te leggen.

Tegelijkertijd is dit een stuk geschiedenis van de openbare omroep. Wie het huidige VRT-gebouw bezoekt merkt in de glazen museumvitrines in de centrale gang allerlei vreemd materiaal. Oude opnametoestellen, reusachtige machines, vreemde lampen en lompe bandrecorders. Dat is het materiaal waar ook deze programma’s mee gemaakt werden. Van met film geladen 35 mm camera’s tot draagbare videorecorders en verplaatsbare studio’s. Hoe werkte de BRT? Wie waren al die mensen vermeld op de eindgeneriek?

In 1997 vertrekt Jef Cornelis. Acht jaar na de komst van VTM.

VRTNU VRTNU VRTNU