Spring naar inhoud

Het Voynich Manuscript

Wie ontcijfert het raadsel?

Het Voynich Manuscript - © canvas / Koen De Vos
geschreven op 12 januari 2017

Ken je het Voynich Manuscript? Wat het verloren paneel van Het Lam Gods is voor de schilderkunst, is het Voynich Manuscript voor de bibliofilie: één van de grootste raadsels uit de geschiedenis van het boek.

Wat is de betekenis van dit geheimzinnige handschrift? Wie bedacht de raadselachtige taal? Wat stellen de onbegrijpelijke illustraties voor? Komt het uit Vlaanderen? En wat heeft een pater uit Zichem te maken met het meest beruchte manuscript ter wereld?

Ontdek het verhaal van het Voynich Manuscript (en doe zelf een poging om het te ontcijferen).

Voynich Manuscript: botanische tekeningen

Wie in de Beinecke Rare Book and Manuscript Library van de Yale University in de Verenigde Staten het Beinecke MS 408 - zo heet het Voynich Manuscript officieel - opvraagt, krijgt een dik gebundeld boek voorgeschoteld, 240 perkamenten pagina’s van ongeveer 23,5 op 16 cm en 5 cm dik (het formaat van een zware roman). Als je in het boek begint te bladeren – heel voorzichtig met witte katoenen handschoenen aan en wellicht met een suppoost die over je schouder meekijkt – zie je een vreemde wereld voor je opengaan. Alsof je een boek van een andere planeet of een verloren gegane beschaving inkijkt.

De taal waarin het is opgesteld - in sierlijke kaligrafische letters - is tot op heden niet ontcijferd en de illustraties over o.m. botanica, biologie en astrologie tonen heel bizarre voorstellingen, die op het eerste gezicht zijn ontsproten aan de verbeelding van de overigens onbekende auteur.

Wilfred Michael Voynich (1865-1930)

Vanwaar komt het?

De wetenschappelijke wereld leerde dit handschrift kennen in 1915 toen de Pools-Britse boekhandelaar Wilfred Voynich het boek, dat hij enkele jaren voordien had gekocht, in de openbaarheid bracht. Sindsdien draagt het – officieus – zijn naam. Op het eerste gezicht lijkt het manuscript een Middeleeuws herbarium, een boek met geneeskundige planten, hun medicinale werking en pharmacologische receptuur.

Historisch onderzoek leverde een pedigree van opeenvolgende eigenaars op van het Voynich Manuscript. Het wordt voor het eerst vermeld in de collectie van keizer Rudolf II van Habsburg (1552-1612). Deze humanistisch geïnspireerde vorst hield hof in Praag en als groot liefhebber van kunst en wetenschap verzamelde hij tal van manuscripten. Zo zou hij het vreemde handschrift verworven hebben. Via de nalatenschap van één van de latere eigenaars kwam het boek in het bezit van de pauselijke universiteit in Rome en daar lag het bijna 200 jaar onaangeroerd in de bibliotheek.

Oud-Vlaams?

Ontelbare pogingen om de betekenis van de taal en het schrift te ontsluieren zijn al ondernomen door de meest ervaren onderzoekers op het vlak van linguïstiek en cryptografie. Tientallen taalkundigen van over de hele wereld menen al evenveel talen te herkennen in het Voynich: van Armeens en Oekraïens over Tibetaans tot het Mexicaanse Nahuatl, de taal van de Azteken, en één onderzoeker suggereert zelfs een mix van Oud-Vlaams met Frans en Duits. Maar niemand kan echt een werkbare oplossing aanreiken.

Onderzoeker aan het werk op een facsimile van het manuscript

Is het misschien een artificiële taal, een verzonnen geheimschrift, speciaal ontworpen voor dit handschrift? Mogelijk, maar specialisten van Amerikaanse overheidsinstellingen als het NSA – toch geen doetjes als het aankomt op het kraken van geheime codes – slagen er niet in de code van deze taal te breken. Zelfs computerpionier en wiskundegenie Alan Turing die de Duitse Enigma-codes ontcijferde, kon het Voynich niet decoderen.

Dat de tekens écht een taal vormen en niet zomaar een betekenisloos gekrabbel van een grappenmaker zijn, is intussen duidelijk geworden na computeranalyse: professor Diego Amancio van de Universiteit van Sao Paulo ontdekte onmiskenbare taalpatronen. Het schrift, dat van links naar rechts is geschreven, is onderverdeeld in woordgroepen. Bepaalde lettertypes komen vaak voor. Sommige types schijnen in elk woord aanwezig te zijn, vergelijkbaar met onze klinkers. Het is dus geen willekeurige opeenvolging van losse tekens. Er is een soort van structuur, noem het een grammatica, aanwezig. Alleen hebben we nog steeds geen idee hoe die taal werkt en wat ze betekent.

Voynich Manuscript: biologische tekening

De diverse lettertekens zijn intussen gestandaardiseerd door linguïsten tot allerlei alfabetten, waaronder het FSG Friedman, het Frogguy en het EVA-Extensible Voynich Alphabet, maar méér dan handige transcriptiemiddelen voor researchers zijn dat niet.

Hier en daar duiken wel eens mensen op die beweren het enigma opgelost te hebben, voorlopig zonder veel resultaat. Ene Stephen Bax, professor linguïstiek van de University of Bedfordshire, zou enkele tekens verklaard hebben, maar verder dan een aantal woorden geraakt hij uiteindelijk niet.

Greg Hodgins neemt een labomonster van het manuscript

Da Vinci…?

Wie zou de auteur kunnen zijn? Dat zou veel verklaren, maar ook hier tast men in het duister. Dankzij ouderdomsbepaling met de koolstof-14-methode door fysicus Greg Hodgins van de University of Arizona heeft men vastgesteld dat het gebruikte perkament dateert van de jaren 1404–1438. Dat het Voynich het werk van een lolbroek zou zijn, wordt hiermee zo goed als uitgesloten. In de vroege 15de eeuw was perkament behoorlijk duur. Hetzelfde kan gezegd worden van het vele schrijfwerk en de kleurrijke tekeningen. Het lijkt weinig waarschijnlijk dat iemand alleen maar voor de grap zo’n dik en kostbaar boek zou vervaardigd hebben.

Voynich Manuscript: pharmacologische afbeelding

Wie is dan de schrijver? Zoals ook in verband met de taal allerlei hypotheses opduiken, zijn ook de namen, die in aanmerking komen voor het auteurschap van het Voynich, legio. De 13de-eeuwse Engelse Franciscaan Roger Bacon, de 15de-eeuwse kunstenaar-geleerde Leonardo da Vinci, de 16de-eeuwse humanist John Dee… de lijst is lang en al bij al in geen enkel geval overtuigend.

Conclusie over de taal, de betekenis en de auteur: we weten het gewoon niet!

Illustraties

Als het geschreven woord geen uitsluitsel geeft, dan misschien de tientallen tekeningen die het boek sieren. Geven zij meer duidelijkheid? De stijl van de ingekleurde verluchtingen komt alleszins overeen met wat we zien in manuscripten uit diezelfde periode, de 15de eeuw. Vooral de botanische tekeningen doen denken aan een herbarium, een geïllustreerd repertorium van geneeskrachtige planten uit die tijd.

Slechts een miniem aantal van de getekende planten in het Voynich zijn effectief identificeerbaar als échte planten. We herkennen zonnebloemen en viooltjes, maar grotendeels gaat het om fantastische, niet te bepalen planten en bloemen. Er zijn botanici die veel meer planten beweren te identificeren, maar er is geen eensgezindheid: de ene ziet een soort spirea, een andere herkent in dezelfde tekening een type geranium.

Voynich Manuscript: astrologische tekening

Hetzelfde gaat op voor de pharmacologische afbeeldingen met wortels, planten en vreemde apotheek- of laboratoriumtoestellen. Er zijn onderzoekers die de link leggen met de duistere wetenschap van de alchemie of met de leer van de katharen.

Ook de astrologische en kosmologische tekeningen zijn in hetzelfde bedje ziek: hier en daar herkennen we bekende sterrenbeelden van de klassieke dierenriem, zoals de Vissen, Stier en Boogschutter, maar net zo goed is er niks te herkennen op de bizarre cirkelvormige afbeeldingen.

Voynich Manuscript: biologische tekening
Voynich Manuscript: onverklaarbare naakte vrouwenfiguren

Het meest bevreemdend zijn nog de biologische tekeningen waarop naakte vrouwenfiguren te zien zijn. Groepen vrouwen, badend in groene en blauwe vijvertjes, soms in de weer met vreemde darmachtige buizen… Wie weet wat ze betekenen, mag zijn vinger opsteken. Brengen de illustraties meer duidelijkheid? Eerder integendeel!

Wat de tekenstijl betreft heeft de bekende kunsthistoricus en iconoloog Erwin Panofsky geopperd dat er Vlaamse invloeden zijn te herkennen in de voorstellingswijze van de vrouwelijke figuren. Maar verder geeft hij ook geen verklaring omtrent de betekenis. Andere onderzoekers zien op stilistische basis eerder een Italiaanse, Spaanse of Duitse oorsprong.

Boekbinder aan het werk met een facsimile-exemplaar

Doe het zelf…

Wie zin heeft, over een grote dosis taalgevoel beschikt én héél veel tijd kan altijd een poging ondernemen om het Voynich Manuscript te decoderen.

Je moet dan wel het handschrift grondig bestuderen. Over en weer vliegen naar Yale is één mogelijkheid. Om de vele belangstellenden de kans te geven het Voynich thuis te kunnen raadplegen, wordt nu een exclusieve facsimile-editie voorbereid op enkele honderden exemplaren die elk een exacte repliek zullen zijn van het originele handschrift, met identiek dezelfde scheurtjes en vlekken. Eén minpuntje: zo’n facsimile zal ca. 8000 euro kosten.

Iets goedkoper zijn de gewone reproducties die in de handel verkrijgbaar zijn, van luxe-edities tot simpele paperbacks, maar nog handiger én gratis is de online-versie van het Voynich, te raadplegen via deze link.

Nu houdt niets je nog tegen om eraan te beginnen. Geef ons een seintje als het klaar is. De wetenschap zal je eeuwig dankbaar zijn!

Voynich Manuscript: tekstpagina's
VRTNU VRTNU VRTNU