Spring naar inhoud

Drie Koningen

Het feest der fabofielen

Gentile da Fabriano (1423) - © Uffizi, Firenze
geschreven op 04 januari 2018
Drie koningen, drie koningen, geef mij ’ne nieuwen hoed. M'nen ouwe is versleten. Ons moeder mag 't nie weten, ons vader heeft 'et geld op de rooster geteld...
Brabants-Kempisch volksliedje
En waar de sterre bleef stille staan (1924)

Op 6 januari vieren we Drie Koningen. Hier en daar in Vlaanderen zullen kinderen, verkleed met mantels en kronen en voorzien van een ster, van deur tot deur trekken om al zingend snoepgoed te verzamelen. En in menige parochiezaal zal het toneelstuk En waar de sterre bleef stille staan van Felix Timmermans worden opgevoerd. Ook in andere landen wordt het Driekoningenfeest gevierd. In Spanje bijvoorbeeld gaat de Driekoningenoptocht uit en krijgen de kinderen geschenken; het feest is daar een beetje vergelijkbaar met ons Sinterklaasfeest.

Wijzen uit het oosten

Vanwaar komen eigenlijk die Drie Koningen? Want – bijbelvast als we zijn – lezen we nergens iets over een trio koningen dat een bezoekje zou gebracht hebben aan de stal in Betlehem. De evangelist Matteüs spreekt alleen over ‘wijzen uit het oosten’ (Mt 2, 1-12). Op zoek naar de ‘koning der Joden’ zouden zij een ster gevolgd hebben en kwamen zo terecht in Betlehem, waar ze het pasgeboren Jezuskind geschenken aanboden.

Tot zover het evangelie van Matteüs, de enige die dit verhaal vermeldt. Geen sprake over koningen, geen woord over hun aantal en nog minder worden hun traditionele namen genoemd: Caspar, Melchior en Balthasar. Waar komen die dan vandaan?

Eerst en vooral de datum 6 januari. De Epifanie of het feest der Drie Koningen is in oorsprong een viering uit de Oosters-Orthodoxe kerk. Epifanie betekent de openbaring, de publieke verschijning van Jezus aan de wereld, hier verpersoonlijkt door de ‘wijzen uit het oosten’. Dit werd gevierd op 6 januari, overigens de datum waarop in sommige Orthodoxe kerken Kerstmis wordt gevierd. De Westers-Roomse kerk heeft deze datum gewoon overgenomen.

Mozaïek (6de eeuw)
3, 4 of 12?

Dat de ‘wijzen’ uit het verhaal van Matteüs in de loop der eeuwen bedacht werden met het epitheton ‘koningen’ kan verklaard worden door interpretaties van oude bijbelteksten, o.m. uit het Boek der Psalmen, waarin gewag wordt gemaakt van de koningen van Tharsis, Arabië en Saba die offers zullen aandragen voor de Messias (Ps 72, 10).

Omdat hier drie koninkrijken worden vermeld en de wijzen uitdrukkelijk drie geschenken (goud, wierook en mirre) aanbieden, hebben we het traditioneel over de Drie Koningen. Nochtans wordt in de Orthodoxe kerk hun aantal soms op twaalf geschat.

In de beeldende kunsten zijn de Drie Koningen een populair thema. Ze worden vaak voorgesteld met drie verschillende leeftijden, een jonge man, een man van middelbare leeftijd en een oude grijsaard. Op die wijze omvatten ze àlle leeftijden van de mens en dus benadrukt dit de universaliteit van Jezus Christus, die voor àlle mensen ter wereld is gekomen. Om dezelfde reden zien we ook drie rassen uitgebeeld, een blanke, een oosters getinte en een zwarte koning, die daarmee de hele mensheid vertegenwoordigen.

Bartolomé Murillo: Aanbidding der wijzen (ca. 1660)

De namen zoals wij die kennen duiken op in de vroege Middeleeuwen: Caspar, Melchior en Balthasar. Ze hebben ook een specifieke betekenis. Zo zou Caspar 'schatbewaarder' betekenen. Dat zijn trouwens de namen volgens de Latijnse traditie. In het Grieks klinken ze als Apellios, Amerios en Damascos. In de Syrische kerk zijn het Larvandad, Gushnasap en Hormisdas; in het Hebreeuws Galgalat, Malgalat en Sarathin. En er zijn nog andere namen gangbaar. Umberto Eco heeft hierover geschreven in zijn roman Baudolino, waarin het hoofdpersonage met enkele gezellen van gedachten wisselt over de mogelijke namen van de Drie Wijzen. Uiteindelijk komen ze tot de conclusie dat Caspar, Melchior en Balthasar het meest geloofwaardig zijn.

Er is geen overeenstemming wie precies wie is. Volgens de ene traditie is de jongste Caspar, van Afrikaanse origine met als geschenk goud. Elders is het de blanke Melchior die goud schenkt en weer ergens anders wordt het goud gegeven door een bejaarde zwarte, genaamd Balthasar.

In Rusland is er een verhaal over een Vierde Koning, met de naam Artaban of Coredan, die te laat kwam om Jezus te aanbidden omdat hij zich onderweg bekommerde over armen en hulpbehoevenden.

Driekoningenschrijn (ca. 1200), detail
Relieken

Hoewel het waarschijnlijk is dat de Heilige Drie Koningen ontsproten zijn uit de fantasie van enkele vrome Middeleeuwers, worden hun relikwieën toch bewaard én vereerd in de Dom van Keulen. De restanten van de Wijzen zouden gevonden zijn in Palestina in de 4de eeuw en overgebracht via Constantinopel naar Milaan. Nadat keizer Frederik Barbarossa Noord-Italië had veroverd in de 12de eeuw reisden de relieken naar Keulen, waar de bisschop een groot gouden schrijn liet maken om ze te bewaren.

Later werd de kerk voor dit schrijn verbouwd tot de huidige Dom van Keulen, een waardige bewaarplaats voor deze belangrijke relieken. Vandaag prijkt het Driekoningenschrijn – het grootste en meest kostbare reliekschrijn uit de Middeleeuwen – op het hoogaltaar van de Dom.

VRTNU VRTNU VRTNU