Spring naar inhoud

De verdwenen oktoberdagen

Waarom 14 oktober 1582 niet bestaat!

Grafmonument paus Gregorius XIII - © Vatican
geschreven op 11 oktober 2016

Wie beweert dat hij in Rome was op 14 oktober 1582 liegt, want die dag heeft nooit bestaan en al zeker niet in Rome! Ontdek de wonderlijke geschiedenis van de verdwenen oktoberdagen of hoe een paus de tijd aanpaste en zelfs een communistische verjaardag bepaalde.

Kalenderblad Oktober uit Middeleeuws handschrift 'Très Riches Heures de Berry'
Julius Caesar

Juliaanse kalender

Het begint allemaal met de Juliaanse kalender. Dat was de kalender die in de Romeinse tijd werd gebruikt, genoemd naar Julius Caesar. Deze tijdrekening bleef ook na de val van het Romeinse rijk in gebruik in de Christelijke wereld, maar er stelde zich een probleem. De berekening van het zonnejaar volgens de Romeinen was immers niet helemaal accuraat en ook de correcties met schrikkeldagen en schrikkeljaren konden de afwijking van het kalenderjaar met het échte zonnejaar op den duur niet meer ongedaan maken. Na duizend jaar liep de Juliaanse kalender daardoor méér dan 7 dagen achter op de zon.

In de 16de eeuw was de afwijking intussen opgelopen tot 10 dagen. De seizoenen schoven op en het was duidelijk dat dit op termijn niet houdbaar was. Tijdens het Concilie van Trente (1545-1563) werd daarom al gesuggereerd door een aantal wetenschappers aan het pauselijk hof om een wijziging door te voeren, zodat het kalenderjaar weer parallel met het zonnejaar zou verlopen.

Christopher Clavius

Gregoriaanse hervorming

In de jaren 1570 deed de Italiaanse astronoom Aloysius Lilius (Luigi Lilio) een voorstel om de verouderde Juliaanse kalender aan te passen. Een pauselijke commissie nam zijn ideeën over, maar de kerkelijke administratie blinkt nu niet bepaald uit in snelheid en het duurde nog ettelijke jaren tot 1582 eer er iets concreet uit de bus kwam. Intussen was Lilius overleden en had de Duitse Jezuiet Christopher Clavius diens werk overgenomen.

Paus Gregorius XIII

Eén optie was om de verschillen geleidelijk recht trekken, door gedurende een aantal jaren een kleine correctie door te voeren, maar de toenmalige paus Gregorius XIII (Ugo Buoncompagni) koos voor een drastische maatregel, die hem trouwens in de geschiedenisboeken deed belanden.

Het gevolg was dat de Romeinen, die op 4 oktober 1582 gingen slapen, wakker werden op 15 oktober van datzelfde jaar. Hadden ze dan allemaal 10 dagen en nachten geslapen? Neen, hoor, de paus had gewoon de kalender een beetje gewijzigd en 10 dagen overgeslagen.

De uitvaardiging van de pauselijke kalender (1582)

In de pauselijke bul Inter gravissimas decreteerde Gregorius dat 4 oktober 1582 zou gevolgd worden door 15 oktober 1582. Door het schrappen van die 10 dagen liep de kalender terug correct. Men paste ook wat schrikkelcorrecties aan zodat in de toekomst geen grote afwijkingen meer zouden opduiken.

De kalenderaanpassingen waren in eerste instantie bedoeld voor de pauselijke staten en de katholieke landen, die onder het gezag van de paus stonden. En wie andere plannen had, riskeerde de ban van de kerk.

Op dat punt liet Gregorius er geen twijfel over bestaan, zoals mag blijken uit de laatste paragraaf van zijn pauselijke bul: 'Het is aan elkeen, zonder uitzondering, verboden in te gaan tegen deze akte... Indien echter iemand zich dit aanmatigde, dient hij te weten dat hij zich blootstelt aan de toorn van de Allerhoogste en van zijn heilige apostelen Petrus en Paulus.'

Bul 'Inter gravissimas' (1582)

Paus Gregorius was ook niet naïef en begreep dat zomaar 10 dagen schrappen hier en daar problemen kon opleveren. Iedereen die inkomsten had, afhankelijk van het innen van huur, belastingen en rente, zag zijn inkomen tijdens de maand oktober 1582 opeens met een derde verminderen. Dat had Gregorius ingecalculeerd en hij droeg rechtbanken op hiermee rekening te houden en eventuele vervaldagen ook tien dagen op te schuiven.

Voorzichtig als hij was, verbood hij dat katholieke drukkers zomaar op eigen houtje nieuwe kalenders zouden uitgeven met risico op fouten. En omdat hij, paus zijnde, ervan uitging dat de hele wereld onder zijn gezag stond, voegde hij eraan toe: 'Aan de andere drukkers, waar ook ter wereld, leggen wij hetzelfde verbod op, op straffe van excommunicatie.'

De hervormingen van Gregorius werden al gauw in alle katholieke landen toegepast. Soms met enige vertraging. Het was tenslotte een ingrijpende administratieve maatregel. De Italiaanse staten, Portugal en Spanje waren de eersten om het toe te passen. In Frankrijk gebeurde de aanpassing tussen 9 en 20 december 1582. In de Spaanse Nederlanden - zeg maar het huidige België - varieerde het: het hertogdom Brabant schakelde over tussen 14 en 25 december, het graafschap Vlaanderen volgde korte tijd later, evenals Luik en andere gebieden. Tegen februari 1583 zaten ze allemaal op hetzelfde spoor.

Give us our 11 days

De protestantse landen (de Duitse staten, Nederland, Engeland, Scandinavië...) aarzelden. De bekende Duitse astronoom, Johannes Kepler, nochtans zelf een protestant, schreef meewarig: "De protestanten geven er de voorkeur aan het niet eens te zijn met de zon, eerder dan het eens te zijn met de paus." Na verloop van tijd gingen ook de niet-katholieke staten overstag en namen ze de Gregoriaanse kalender aan.

In Zwitserland met zijn gemengde katholieke en calvinistische kantons gingen de katholieken in januari 1584 al naar het Gregoriaanse systeem, de andere kantons schakelden pas over in 1701, maar sommige afgelegen dorpen bleven tot 1812 de oude Juliaanse kalender volgen.

Queen Elisabeth I

Ten tijde van de pauselijke hervormingen was in het Verenigd Koninkrijk koningin Elisabeth I aan de macht. Geen haar op haar koppige hoofd dat eraan dacht om de paus te volgen. Het zou nog twee eeuwen duren vooraleer koning George II de nieuwe kalender kon invoeren. Dat gebeurde tussen 2 en 14 september 1752. Toen bedroeg de afwijking al 11 dagen. Er kwam protest omdat mensen ervan uitgingen dat ze effectief 11 dagen van hun leven zouden verliezen, een smerige truuk van die paapse kerk die indertijd maar 10 dagen kwijt speelde! Er werden zelfs campagnes opgezet onder de slogan: Give us our Eleven Days.

Russische revolutie

Eén van de laatste landen die overstapte van de Juliaanse naar de Gregoriaanse kalender was Rusland met de overgang van 31 januari naar 14 februari 1918. Het verschil tussen beide kalenders was intussen opgelopen tot 13 dagen. Drie maanden eerder, op 25 oktober 1917 (Juliaans), had de Oktoberrevolutie plaatsgevonden. De eerste herdenking van die revolutie, uiteraard 365 dagen later, viel niet meer in oktober, maar op 7 november (Gregoriaans). Dat verklaart waarom we de Oktoberrevolutie nu herdenken in november. Of hoe een paus een vinger in de pap heeft bij een communistische verjaardag...


VRTNU VRTNU VRTNU