Spring naar inhoud

De maag van Margaretha

De verdwenen urne van Margaretha van Oostenrijk

Margaretha van Oostenrijk - Oude Sint-Pieterskerk, Mechelen - © rr
geschreven op 30 november 2017

1 december 1530: de Nederlanden zijn in rouw. Landvoogdes Margaretha van Oostenrijk, tante én opvoedster van keizer Karel V, sterft in haar paleis te Mechelen. Naar Bourgondisch-Habsburgse gewoonte wordt haar stoffelijk overschot ‘verdeeld’. Haar lichaam wordt begraven in Brou, Zuid-Frankrijk, maar waar zijn haar hart en haar ingewanden gebleven? Ontdek het in De maag van Margaretha.

Margaretha van Oostenrijk, haar naam kennen we nog uit de geschiedenislessen, maar wie was zij ook alweer? Even recapituleren. Haar leven leest als een Hollywoodscenario.

Margriet

Margaretha van Oostenrijk werd geboren op 10 januari 1480 op de Coudenberg te Brussel, de plek waar nu het koninklijk paleis ligt. De restanten van het oude hertogelijke paleizencomplex zijn nog te bezichtigen in het museum onder het Koningsplein.

Graf van Maria van Bourgondië

Ze was het jongste kind van aartshertog Maximiliaan van Oostenrijk, die later de Duitse keizerskroon zou krijgen. Haar moeder was Maria van Bourgondië, erfprinses van de Nederlanden en Bourgondië. Zij had één broertje, Filips de Schone. Hun moeder, hertogin Maria, stierf twee jaar later in 1482 na een smartelijk ongeval: tijdens een jachtpartij struikelde haar paard en de jonge hertogin kwam onder het rijdier terecht. Ze overleed in Brugge op 25-jarige leeftijd en werd begraven in de Onze-Lieve-Vrouwekerk. Voortaan zouden Filips en Margaretha, allebei nog kleuters, onder de hoede vallen van hun stiefgrootmoeder Margaretha van York, weduwe van Karel de Stoute, die in Mechelen resideerde.

Meester van Moulins: Margaretha als jong meisje
Franse prinses

De kleine Margaretha werd al gauw een speelbal van de Habsburgse huwelijkspolitiek, met haar vader Maximiliaan als ambitieuze arrangeur. Als onderdeel van het Vredesverdrag van Atrecht werd zij verloofd met de Franse dauphin Karel VIII. Margaretha, drie jaar oud, verliet de Nederlanden en trok naar Frankrijk om daar, in het kasteel van Amboise aan de Loire, te worden opgevoed tot toekomstige koningin van Frankrijk.

Na een aantal jaren verslechterden de politieke verhoudingen tussen het Franse hof en Maximiliaan van Oostenrijk en werd het huwelijk afgelast. Karel VIII had een geschiktere echtgenote gevonden: Anne van Bretagne, die notabene als huwelijkskandidaat aanvankelijk beloofd was aan Maximiliaan! Toch bleef Margaretha nog geruime tijd – zeg maar als politiek gegijzelde – in Frankrijk, meer bepaald in Melun.

Spaanse avontuur

In 1493 mag ze uiteindelijk vertrekken en reist terug naar de Nederlanden. In Kamerijk wordt ze opgewacht door haar geliefde stiefgrootmoeder Margaretha van York en trekt verder naar Brussel en Mechelen, waar ze verenigd wordt met haar broer Filips de Schone. Maar niet voor lang, want papa Maximiliaan heeft nieuwe trouwplannen voor zijn kinderen: een dubbelhuwelijk met het Spaanse koningshuis van Castilië-Aragon. Filips zou huwen met Johanna van Castilië, die de bijnaam de Waanzinnige zou krijgen. Margaretha kreeg kroonprins Juan van Aragon toegewezen.

Het huwelijk wordt bij volmacht voltrokken in 1495 in de Sint-Pieterskerk te Mechelen, d.w.z. in afwezigheid van de bruidegom die in Spanje verbleef. In 1497 reist Margaretha naar Spanje om haar man voor het eerst in levenden lijve te ontmoeten. Hoewel ‘levenden lijve’? Juan is een ziekelijke jongeman die de stress en de spanningen van het koningschap niet aankan. Naar verluidt was de 17-jarige Margriet ook iets te vurig voor hem. Juan bezwijkt korte tijd later aan een longaandoening. Margaretha was intussen zwanger. Enkele weken na de dood van haar man, baart ze een dochtertje dat kort na de geboorte sterft. Het Spaanse huwelijksavontuur is uitgedraaid op een tragedie en Margaretha keert dan maar terug naar de Nederlanden. In 1500 fungeert ze in Gent als doopmeter voor haar pasgeboren neefje Karel, de latere keizer.

Barend van Orley: Margaretha in weduwendracht
Weduwe in Savoye

Intussen staat al een nieuwe, derde huwelijkskandidaat te trappelen: ditmaal geen prins meer van koninklijken bloede, maar een hertog: Philibert van Savoye, landstreek strategisch gelegen in het zuiden van Frankrijk. In 1501 wordt het huwelijk voltrokken en Margaretha verhuist naar Bourg-en-Bresse, waar Philibert hof houdt. Het koppel leidt er een gelukkig leven tot het noodlot weer toeslaat.

In 1504, nog geen drie jaar na hun huwelijk, sterft Philibert, waarschijnlijk ten gevolge van een longontsteking. Margaretha, amper 26 jaar, is de wanhoop nabij: éénmaal verstoten, tweemaal weduwe en moeder van een doodgeboren kind… Het verhaal gaat dat ze zich uit de toren van het hertogelijk kasteel wil werpen en pas op het laatste moment kan tegengehouden worden door haar dienaars.

Grafkerk van Brou

Margaretha zal zich vanaf nu steeds hullen in de traditionele weduwendracht: zwarte kledij met een wit kanten kapje, zoals ook te zien op het schilderij van Barend van Orley. Dat bewust gekozen weduwschap lijkt logisch na wat ze in haar persoonlijk leven heeft meegemaakt, maar het heeft tegelijk een voordeel: op die manier benadrukt ze haar onafhankelijkheid en het feit dat ze geen nood heeft aan nieuwe huwelijksbanden. Het weduwschap verschaft haar als vrouw en als politica een grotere autonomie en vrijheid. In Brou vlakbij Bourg-en-Bresse legt ze de eerste steen van een kloostercomplex met een grote grafkerk waar Philibert en later ook zijzelf dienen begraven te worden.

Paleis van Margaretha van York
Landvoogdes der Nederlanden

In het jaar 1506 overlijdt ook haar broer Filips de Schone in Burgos. Maximiliaan laat Margaretha terugkeren naar onze streken en stelt haar aan tot gouverneur-generaal van de Nederlanden. Tegelijk vertrouwt hij haar de kinderen van Filips toe: het jonge Kareltje en zijn zusjes. Hun moeder Johanna van Castilië – de Waanzinnige – is niet in staat om hen op te voeden, dus moet tante Margaretha inspringen. De prinselijke kinderen komen in Mechelen wonen. Margaretha van Oostenrijk betrekt aanvankelijk het oude paleis van Margaretha van York, de huidige stadsschouwburg van Mechelen.

Paleis van Margaretha van Oostenrijk

Al gauw laat ze aan de overzijde van de straat een nieuw complex optrekken, het achterste deel nog in laat-gotische stijl, het voorste deel in vroege renaissance, de nieuwe stijl die vanuit Italië opgang maakt. Dit nieuwe paleis van Margaretha van Oostenrijk, ook Hof van Savoye genoemd, thans gerechtshof, is één van de eerste renaissancegebouwen benoorden de Alpen. Het hof van Margaretha wordt het politieke en culturele centrum van de Nederlanden en trekt heel wat buitenlandse bezoekers aan, o.m. de Duitse kunstenaar Albrecht Dürer, de Engelse humanist Thomas Morus en zijn landgenote Anne Boleyn, die er een tijdje als hofdame verblijft; later zou zij huwen met Henry VIII en haar hoofd kwijt spelen.

Oude Sint-Pieterskerk met houten loopbrug

Een houten overdekte loopbrug verbond het paleis met de naast gelegen Sint-Pieterskerk. Die brug verschafte de vorstelijke bewoners een rechtstreekse toegang tot de kerk, dwars over de straat die de kerk scheidde van het paleis.

Wanneer Karel V in 1515 meerderjarig wordt verklaard, eindigt het eerste regentschap van Margaretha, maar al na enkele jaren wordt ze opnieuw gevraagd de regering van de Nederlanden op zich te nemen en dat zal ze blijven doen tot aan haar dood.

Diplomate

Ook op internationaal vlak speelde ze een rol van betekenis als diplomate bij het tot stand komen van vredesverdragen. Vooral de zogenaamde Damesvrede van Kamerijk mag voor een deel op haar conto worden geschreven, een belangrijk vredesverdrag tussen de Franse koning Frans I en zijn rivaal keizer Karel V. Dit verdrag wordt de Damesvrede genoemd omdat de onderhandelingen gevoerd werden door Margaretha van Oostenrijk, tante van Karel V, en Louise van Savoye, moeder van Frans I, zus van Philibert en dus schoonzus van Margaretha. De machtige heren lieten het politieke spel over aan hun vrouwelijke familieleden. Die konden makkelijker compromissen sluiten waardoor de heren geen rechtstreeks gezichtsverlies leden. Misschien ’n tip voor politici vandaag?

Paleis van Margaretha van Oostenrijk, binnentuin

Margaretha van Oostenrijk sterft op 1 december 1530 aan complicaties van een beenontsteking. In haar paleis in Mechelen heeft ze nog een testamentaire brief gedicteerd voor haar neef keizer Karel V. Antoon van Lalaing, graaf van Hoogstraten, die al een tijdje haar regeringstaken had overgenomen, staat haar bij tot het allerlaatste.

Haar lichaam wordt gebalsemd en haar hart en ingewanden worden verwijderd. Maag en ingewanden krijgen een plek in de Sint-Pieterskerk naast haar paleis in Mechelen. Het stoffelijk overschot van Margaretha wordt tijdelijk opgebaard in een rouwkapel in de Sint-Romboutskerk, nadien in de hofkapel van het paleis. In januari 1531, bijna zes weken na haar overlijden, vertrekt een rouwstoet, begeleid door edelen, van Mechelen naar Brugge.

Het graf in Brou

Op 18 januari 1531 arriveren ze in Brugge. In de Onze-Lieve-Vrouwekerk brengt Margaretha de nacht door vlakbij het praalgraf van haar moeder Maria van Bourgondië. ’s Anderendaags wordt haar lichaam door de kanunniken van het Sint-Donaaskapittel in stoet naar de kloosterkerk van de Annuntiaten, net buiten de Ezelpoort, gebracht. Ook haar hartreliek wordt daar bijgezet. Dit klooster was pas enkele jaren voordien gesticht onder impuls van Margaretha; ze had altijd aangegeven dat haar hart daar diende bewaard te worden.

Het graf van Margaretha in Brou

Intussen wordt er naarstig gewerkt in Brou nabij Bourg-en-Bresse om de grafkerk klaar te krijgen, waar Philibert van Savoye, haar geliefde echtgenoot, al zijn rustplaats had. In het voorjaar van 1532 reist Margaretha’s lichaam naar Brou voor haar definitieve begraving. De monumentale graftombe van de hand van beeldhouwer Conrad Meit toont bovenaan de liggende Margaretha in vorstelijk ornaat met kroon en statiegewaad. Beneden zien we een beeld van het opgebaarde lichaam in een eenvoudig kleed, zonder hoofddoek, de haren languit gespreid. In haar blote voet zie je de wonde die zou ontsteken en uiteindelijk haar dood veroorzaakte.

Lanceloot Blondeel: ontwerp voor het hartreliek van Margaretha
Het Brugse hart

Margaretha’s lichaam rust dus in het zuiden van Frankrijk. En wat gebeurt er met haar restanten in de Nederlanden?

In Brugge ontwerpt Lanceloot Blondeel in opdracht van keizer Karel V een renaissance-monument voor het hart van Margaretha in de kloosterkerk der Annuntiaten. In 1578 – het zijn roerige tijden - verlaten de Annuntiaten hun klooster buiten de Ezelpoort en verhuizen naar de Brugse binnenstad. Ze nemen het hartreliek van Margaretha mee. Het funerair monument van Blondeel wordt vernield door de geuzen.

De gesloopte Sint-Donaaskathedraal

Wie in Brugge op zoek gaat naar Margaretha’s hart bij de Brugse Annuntiaten zal van een kale reis terugkomen: bij de afschaffing van kloosterorden door de keizer-koster Jozef II moeten ook de Annuntiaten eraan geloven. Na het verdwijnen van hun klooster in 1784 wordt het hart van Margaretha overgebracht naar de Sint-Donaaskathedraal, waar het in een bestaande graftombe wordt bijgezet, samen met de relieken van hertog Filips de Goede. Maar enkele jaren later breekt de Franse revolutie uit en de Franse sansculotten laten in 1799 de Sint-Donaas slopen. Vanaf dan zijn we het spoor bijster van het hartreliek van Margaretha. Het heeft waarschijnlijk de sloop niet overleefd.

De Mechelse maag

Maar geen nood, zal je zeggen: in Mechelen hebben ze toch nog haar maag en haar ingewanden. Die waren inderdaad bijgezet in de oude hofkerk van Sint-Pieter naast het paleis van Margaretha. Eerst onder een eenvoudige koperen grafplaat, later in een albasten monument in renaissance-stijl. Er was echter een probleem met die gotische Sint-Pieterskerk. In de 18de eeuw was het gebouw erg bouwvallig geworden.

Nieuwe Sint-Pieterskerk

Aan de overzijde van de straat stond intussen een mooie barokkerk, verbonden aan het Mechelse Jezuïetenklooster. Toen die kloosterorde in 1773 werd opgeheven en de kloosterkerk vrij kwam, nam de parochie van Sint-Pieter zijn intrek in die leegstaande kerk en liet de oude Sint-Pieterskerk afbreken. In 1778 werd de loden urne met Margaretha’s ingewanden plechtig overgebracht en bijgezet onder een grote marmeren tegel in het koor van de nieuwe Sint-Pieterskerk. En daar rust ze nu nog steeds.

Sint-Pieterskerk: onder de grote marmeren tegel zou de urne van Margaretha liggen
Blikken bus

Dat is wat men in Mechelen pleegt te vertellen aan bezoekers van de Sint-Pieterskerk, maar… in 1981 werd de kerkvloer heraangelegd en bij die werken zouden de arbeiders een ‘blikken bus’ gevonden hebben. Volgens een gerucht zouden de vloerders, niet wetend wat deze urne inhield, het reliek op de vuilniscontainer gegooid hebben. Een ander verhaal zegt echter dat één arbeider toch wel inzag dat het misschien iets speciaals was. Hij zou het terug geplaatst hebben onder de tegel in het koor. Een derde versie zegt dat begraven op de oorspronkelijke plek in het koor intussen onmogelijk was, want daar was al beton gestort. Daarom zou deze arbeider de urne even verderop voor het Maria-altaar hebben begraven, waar de bevloeringswerken nog aan de gang waren, maar zonder aanduiding of markering.

In Mechelen hebben ze trouwens niet écht een traditie om respectvol om te gaan met de restanten van hun beroemde ingezetenen. Ook van Margaretha van York, die andere bekende Mechelse Margriet, is niks overgebleven. Haar graf in de oude Minderbroederskerk is verdwenen en niemand weet waar haar gebeente is. Burgemeester Bart Somers kan maar beter sluitende afspraken maken over zijn toekomstige begraafplaats.

Op zoek naar de maag van Margaretha

Op dinsdag 29 november 2016 startte in de Mechelse Sint-Pieterskerk op initiatief van canvas.be een onderzoek door de gespecialiseerde firma 3DSoil i.s.m. de Universiteit Gent, de dienst Monumentenzorg van de stad Mechelen, de kerkfabriek van Sint-Pieter. Met een grondradar werd een scan gemaakt van de bodem onder de kerkvloer. Dat leverde een beeld op waarop 'iets' te zien is. Fysiek archeologisch onderzoek moet uitsluitsel brengen. Wie weet vinden we de plek waar de urne van Margaretha ligt.

De urne in 1955

Het is niet de eerste keer dat men op zoek gaat naar de Maag van Margaretha. Reeds in december 1955 werd de marmeren tegel in de Sint-Pieterskerk gelicht om te kijken naar de urne. In aanwezigheid van afgevaardigden van de stad, de archeologische kring van Mechelen, het aartsbisdom, de koninklijke bibliotheek en het Jubelparkmuseum van Brussel werd de graftegel geopend.

Foto's uit 1955: de personaliteiten rondom de geopende grafruimte (L), de holte met de urne (R)

In de gemetste grafruimte trof men een houten kistje aan, deels vergaan, met daarin een loden klokvormige vaas. Door scheuren in de geoxydeerde urne kon men de restanten van de aartshertogelijke ingewanden bemerken.

Gaan wij bij de geplande archeologische prospectie iets gelijkaardigs aantreffen of vinden we alleen een lege holte? Wordt vervolgd...

Ontdekking!

Op woensdag 14 december 2016 vond de archeologische prospectie plaats op de plek die tevoren door de grondradar was aangeduid. Na het verwijderen van de marmeren tegel en het doorboren van de betonnen ondervloer kon een endoscopische camera in de holte worden gebracht. En eindelijk kregen we zekerheid: op het beeldscherm zagen we de urne of wat ervan restte: een soort vaas met een veelhoekig deksel en een handvat. De loden urne leek erg geöxydeerd en vertoonde barsten en gaten.

De stad Mechelen gaat nu bekijken wat er verder gaat gebeuren. De plek waar de Maag van Margaretha begraven ligt, wordt prominenter aangeduid voor bezoekers en toeristen. Het is tenslotte het enige fysieke overblijfsel van Margaretha van Oostenrijk in de Nederlanden, de landen waarover zij 500 jaar geleden regeerde.

VRTNU VRTNU VRTNU