Spring naar inhoud

De basiliek van Oudenbosch

De Romeinse droom van een dorpspastoor

De basiliek van Oudenbosch - © rr
geschreven op 22 december 2016
Urbi et Orbi

Het zijn weer de donkere dagen rond Kerstmis. Traditioneel brengt de televisie dan verslag uit van de kerkelijke plechtigheden in Rome: de middernachtmis en de pauselijke zegen Urbi et Orbi, telkens vanuit de majestueuze Sint-Pietersbasiliek.

Om die Roomse grandeur te ervaren hoef je niet op citytrip naar Rome. Eenzelfde ervaring kan je opdoen net over de Nederlandse grens in Oudenbosch, een dorp vlakbij Roosendaal. Want daar staat de basiliek van pastoor Hellemons, een getrouwe repliek van de Sint-Pieter in Rome.

Lees het onwaarschijnlijke verhaal over een megalomane pastoor met een voorliefde voor Romeinse basilieken.

Wie met de wagen of de trein arriveert in Oudenbosch wordt getrakteerd op een surrealistisch panorama. Tussen de akkers en de velden waar koeien en schapen grazen, boven de bomen die het dorp omzomen, prijkt de levensgrote koepel van de basiliek, alsof Michelangelo en Bramante, de architecten van de Sint-Pietersbasiliek in Rome, hier op het Noord-Brabantse platteland hun werk eventjes hebben overgedaan. En niet éénmaal, maar zelfs tweemaal, want Oudenbosch telt zowaar twee architecturale kopieën van de Sint-Pieterskoepel.

Het meest opvallende gebouw van Oudenbosch, een rustig Noord-Brabants dorp met enkele duizenden inwoners, is de basiliek van de H.H. Agatha en Barbara, een enorme kerk gebouwd tussen 1865 en 1892 waarvan het ontwerp is geïnspireerd door twee Romeinse kerken. De koepel van de basiliek is een verkleinde kopie van de koepel van de Sint-Pietersbasiliek en de voorgevel is geïnspireerd door de Sint-Jan van Lateranen in Rome.

Pastoor Hellemons (L) en vader Vincentius (R)
Pastoor met een plan

Het was de toenmalige pastoor Willem Hellemons (1810-1884) die de aanzet gaf tot de bouw van deze kerk. Tijdens zijn opleiding had hij lange tijd in Rome verbleven en was daar als seminarist goed bevriend geraakt met kardinaal Bartolomeo Alberto Cappelari. Korte tijd later werd Cappelari tot paus gekozen onder de naam Gregorius XVI.

Oudenbosch in de ochtendnevel

In 1834 werd Hellemons als jonge priester benoemd tot assistent-kapelaan in de Sint-Agathaparochie van Oudenbosch, toen nog gevestigd in een klein gotisch dorpskerkje. Toen hij in 1842 pastoor werd van de parochie, begon stilaan het idee te groeien om de oude kerk te vervangen door een groot bedehuis, liefst in de Italiaanse barokstijl die hij tijdens zijn studententijd in Rome zo was gaan appreciëren. Hellemons contacteerde de Nederlandse bouwmeester Pierre Cuypers, die later ook het Amsterdamse Rijksmuseum zou ontwerpen. Maar toen in de jaren 1860 was hij vooral bekend als kerkenbouwer in neogotische stijl. Niet toevallig valt dit samen met het katholiek reveil dat zeker vanaf 1853 – het jaar dat de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland werd hersteld – zorgt voor een kerkelijke bouwwoede in neogotiek.

Pittig detail: het was dezelfde architect Cuypers die het oude dorpskerkje inspecteerde en in een rapport aan de kerkfabriek concludeerde dat ‘dit gebouw niet meer behoorlijk kan voldoen aan de eisschen die men moet stellen aan eene parochiale kerk…’ Dat hijzelf tegelijk ook een nieuwe kerk kon ontwerpen, was mooi meegenomen. Hij hoopte waarschijnlijk een ‘moderne’ neogotische kerk te mogen tekenen.

Schuif je cursor naar rechts of links en vergelijk de koepels van Rome vs. Oudenbosch.
Michelangelo en Bernini achterna

Pastoor Hellemons had echter een vast omlijnd idee; hij wou een replica van de Romeinse Sint-Pietersbasiliek met de (iets versmalde) voorgevel van de Sint-Jan van Lateranen, de kerk waar hijzelf indertijd tot priester was gewijd en waar hij vlakbij logeerde. Hoewel Cuypers geen fan was van neobarok, volgde hij zijn bouwheer en tekende een natuurgetrouwe kopie die de kenmerken van beide Romeinse kerken in zich verenigde. Hij reisde zelfs naar Rome om de architectuur van de Romeinse basilieken de visu te bestuderen.

Oudenbosch 3

Het resultaat mag er zijn. Een toevallig passant in Oudenbosch zal zich de ogen uitwrijven. Zag ik daar nu net de Sint-Pietersbasiliek of heb ik gedroomd? De gelijkenis is inderdaad treffend. En niet alleen de koepel doet Romeins aan, ook het interieur van de kerk is verbluffend in zijn gelijkenis met het Vaticaanse voorbeeld. Tot het bronzen baldakijn van Bernini boven het altaar toe, met de gekende gedraaide zuilen.

Piëta van Michelangelo, kopie van Oudenbosch

En alsof het nog niet genoeg is: ja, er staat ook een kopie van de Piëta van Michelangelo in een zijkapel. Overal herken je dezelfde pracht en praal, met één verschil: hier is geen gekleurd marmer, ook geen brons gebruikt, wel beschilderd pleister- en houtwerk.

Rijke weduwes

Wie financierde deze bouwactiviteiten? Pastoor Hellemons zelf was van eenvoudige komaf en had weinig of geen vermogen dat hij kon inbrengen als startkapitaal. De giften van de katholieke gelovigen van Oudenbosch zorgden natuurlijk voor een begin, maar de grootste bijdragen werden geleverd door enkele rijke parochianen. Vooral burgemeester Van den Dries, lid van de Eerste Kamer en rijk landeigenaar, droeg veel bij. Hij was getrouwd met een al even rijke adellijke weduwe en vermits hun huwelijk kinderloos bleef, had het echtpaar heel wat geld ter beschikking dat ze naar believen konden besteden.

Italiaanse terrazzovloer in de basiliek

Ook later zouden de pastoors van Oudenbosch kunnen terugvallen op gefortuneerde katholieken, die maar wat graag hun hemel afkochten dankzij gulle giften voor de afwerking van de basiliek. Zo werd de prachtige terrazzovloer aangelegd ter vervanging van de eenvoudige plavuizen op kosten van een schatrijke barones, die geregeld op bezoek kwam in de kerk en zich bekloeg over de vuile, grauwe vloer. Op haar kosten werd een heel team van Italiaanse terrazzowerkers ingehuurd die bijna 2 jaar bezig waren met het aanleggen van de kostbare nieuwe terrazzo- en mozaïekvloer, één van de grootste van Nederland.

Schuif je cursor naar rechts of links en vergelijk de gevels van Rome vs. Oudenbosch.
Kloosterpand en kapel Saint-Louis, Oudenbosch
Kopie nummer 2

Pastoor Hellemons had blijkbaar aan één replica van de Sint-Pieters niet voldoende, want tegelijkertijd liet hij ook een kloosterkapel optrekken voor het Saint-Louis Jongensinternaat dat hij samen met Vader Vincentius had gesticht. Nu ja, kapel? Eigenlijk een uit de kluiten gewassen kerk, die niet zou misstaan in een middelgrote stad. En ook hier stond de Sint-Pietersbasiliek van Rome model mét ook weer de voorgevel van de Sint-Jan van Lateranen, kortom een kleinere versie van de grote basiliek van H.H. Agatha en Barbara. Alleen het interieur is soberder, maar nog wel Romeins geïnspireerd. Het zorgt alleszins voor de verwarrende skyline van Oudenbosch: twee, bijna identieke koepels, de ene wat groter dan de andere, maar allebei zó weggelopen uit Rome!

Overigens heeft pastoor Hellemons zijn kerk nooit voltooid mogen meemaken. Hij overleed in 1884 toen de voorgevel nog niet was afgewerkt. Ook het prachtige interieur was nog niet gedecoreerd met de marmerschilderingen. De kerkelijke eretitel van basiliek – basilica minor – heeft de Agathakerk pas ontvangen in 1912.

Koepel in de kop

Niet iedereen liep hoog op met de ambitieuze plannen van pastoor Hellemons en zijn opvolgers. In Oudenbosch zelf waren er alleen maar voorstanders, maar in naburige dorpen werd wel eens smalend gedaan over die Bosschenaren met hun grootheidswaanzin. “In Oudenbosch hebben ze de koepel in de kop,” werd er gezegd.

Ook de bisschop van Breda had het aanvankelijk niet voor Hellemons en co. Niet alleen was Hellemons van oorsprong geen seculier priester, maar een pater. Hij behoorde tot de orde der Cisterciënzers en had dus geen bisschoppelijke seminarie-opleiding genoten. Bovendien zal er ook wel een zekere vorm van jaloezie meegespeeld hebben. In Breda beschikte de bisschop immers niet over een grote kerk. Hij moest zich tevreden stellen met een eerder bescheiden kerk als kathedraal. Eerst de Sint-Antoniuskerk, later de Sint-Barbarakerk, maar geen van deze bedehuizen kon tippen aan wat er in Oudenbosch stond. Ach, de bisschop was ook maar mens.


Met dank aan Jan Bedaf (Basiliek van de H.H. Agatha en Barbara), Ben Brans en Mark Buijs (Kapel van Saint-Louis).

VRTNU VRTNU VRTNU