Spring naar inhoud

Google maps anno 1786

De ballonvaart van 'The Aironaut'

anno 2016 & 1786. - © google maps
geschreven op 08 september 2017

We hebben het ongetwijfeld allemaal al wel eens gedaan: onze eigen woning opzoeken via google maps en vrijelijk rondkijken in de tuinen van je buren dankzij de satellietbeelden. Altijd leuk, zo’n satellietbeeld om de wereld van bovenuit eens te bekijken.

Maar hoe bekeek men vroeger de wereld van bovenuit? Niet dus. Wie in een bergachtige streek woonde, had geluk en kon vanop de top van een berg zich min of meer een beeld vormen van het landschap. In vlakke gebieden had men er al bij al geen idee van hoe het land eruit zag vanuit de lucht. Er bestonden natuurlijk kaarten, maar die waren schetsmatig en niet realistisch.

Tenzij men de beschikking had over een luchtballon én een attente kunstenaar die schetsen maakte tijdens de ballonvlucht en deze achteraf publiceerde. Google maps anno 1786.

Italian lover

In 1786, 230 jaar geleden, publiceerde ene Thomas Baldwin een verslag over zijn uitzonderlijke ballonvaart boven het westen van Engeland. Niet alleen was het vliegen met een ballon toendertijd een unieke gebeurtenis; wat het verslag van Baldwin zo speciaal maakt, is dat hij er ingekleurde prenten aan toevoegde die gedetailleerde beelden tonen van de omgeving, gezien vanop grote hoogte.

De ballonvaart van Vincenzo Lunardi

De eerste bemande ballonvaart ooit had pas enkele jaren voordien in 1783 plaats gevonden in Frankrijk met een ballon van de gebroeders Montgolfier. En een jaar later maakte de Italiaanse ballonvaarder Vincenzo Lunardi de allereerste ballonvluchten boven Engeland. Bij zijn eerste ballonvaart in 1784 boven het noorden van Londen kwamen niet minder dan 200.000 toeschouwers kijken, waaronder leden van de regering en de koninklijke familie.

Cartoon over Lunardi als 'Italian lover'

Lunardi, een diplomaat met zin voor avontuur, werd een heuse celebrity die bijnamen kreeg als the daredevil aeronaut en king of the air. Iets minder flatterend waren wellicht de beledigingen die hij naar het hoofd kreeg geslingerd, toen een jongeman enkele jaren later bij een ballonincident zwaar gewond raakte en overleed.

Reverend Baldwin

Thomas Baldwin was een Anglicaanse priester die veel belangstelling had voor het nieuwe fenomeen van de luchtvaart. Hij kwam uit een bemiddelde familie, eigenaar van Hoole Hall, een groot landgoed in Chester (nu een luxe-kuurhotel). Zijn job als geestelijke liet hem blijkbaar veel vrije tijd, want Reverend Baldwin hield zich vooral bezig met liefhebberijen, zoals kunst, literatuur, wetenschap en muziek. En occasioneel ook al eens een trip met een ballon!

Ballon van Vincenzo Lunardi, 1785

Hij kon een ballon huren van Vincenzo Lunardi toen die in 1785 Chester bezocht. En met deze ballon maakte hij op 8 september van dat jaar een memorabele solovlucht boven Cheshire, de streek rond Chester. Eerdere pogingen van Baldwin om zélf een ballon te verwerven, waren vastgelopen op de hoge kosten; dan maar ééntje huren.

Enkele maanden later publiceerde Baldwin zijn Airopaidia, opgedragen aan the principal inhabitants of Chester... by their most obliged and most obedient servant, the Aironaut. In dit boek brengt hij een zeer gedetailleerd getuigenverslag van zijn ballonvaart: containing the narrative of a balloon excursion… illustrated with engravings.

Peper en zout

Baldwin ging heel nauwgezet te werk bij het beschrijven van zijn ballonvaart. Het verslag start met de eerste minuut van het opblazen van de ballon om klokslag 10 uur op donderdagochtend 8 september op het terrein van Chester Castle. Een uurtje tevoren had een kanonschot de bewoners van de stad verwittigd voor het op handen zijnde spektakel, waarvan ze de dagen voordien al op de hoogte waren gebracht dankzij krantenadvertenties.

Titelpagina van 'Airopaidia', 1786

Dan geeft Baldwin een zeer uitgebreide inventaris van alle voorwerpen mét hun gewicht die hij zal meenemen op de vlucht, een lange opsomming ten behoeve van toekomstige ballonvaarders. Een anker met een touw, een kompas, een thermometer, een barometer, twee naalden met zijdedraad om eventuele herstellingen uit te voeren tijdens de vlucht (!), meettouwen met een lengte van een halve mijl, acht opgeblazen varkensblazen om bij een eventuele landing op het water de ballon enig drijfvermogen te geven, enzovoort…

Ook potjes met peper, zout en gember om het effect van de hoogte op de smaakzin te testen; flessen met water en andere vloeistoffen (brandy!) om de luchtdichtheid te meten. Hij beschrijft ook hoe al deze experimenten dienen uitgevoerd te worden. En niet te vergeten: een schetsboek én twee rode potloden (een zwart potlood – zo beweert Baldwin – geeft meer vegen). Natuurlijk ook het nodige proviand, maar opgelet: géén vettige of sappige etenswaren zodat de schetsbladen proper blijven! En Baldwin is uitermate praktisch ingesteld: een landkaart van Cheshire, op een plank gekleefd, waarvan de achterzijde als tafeltje kan dienst doen.

The balloon excursion

Om 1 uur 40 die middag steeg Baldwin – the aironaut – op, geholpen door Vincenzo Lunardi, de eigenaar van de ballon, die de voorbereidingen en het opblazen nauwlettend had gevolgd. Van minuut tot minuut beschrijft Baldwin dan zijn vlucht, niet alleen met de objectieve gegevens als de locaties die hij overvloog en de precieze tijdstippen waarop dit gebeurde. Maar ook de zintuiglijke gewaarwordingen, de geluiden (of beter het ontbreken ervan: an universal silence reigned… unknown to mortals upon Earth!), de warmte van de zon op grote hoogte (the heat piercing throu’ the cloths), de kleureffecten. Om exact 7 minuten voor 4 maakte de ballon een landing nabij Rixton in Lancashire, ruim 40 kilometer ten noord-oosten van zijn startplaats in Chester.

De landing van Baldwin in Lancashire

Wat hem opvalt is de roosrode kleur van de waterlopen. Baldwin gebruikt doelbewust geen blauw, de gebruikelijke kleur om water aan te geven op kaarten. Hij zegt dat het roze veel beter de werkelijkheid benadert. Water reflecteert immers de hemel en wanneer die deels bewolkt is, zoals tijdens zijn ballonvaart, lijkt water van bovenuit meer roze dan azuurblauw.

De stad Chester ziet eruit als een patroon van donderblauwe vlakken en strepen. Hij kon geen onderscheid maken tussen de gebouwen: de kathedraal, noch de torens van de stad waren zichtbaar. The aironaut verwondert er zich ook over dat de zijrivieren van de Mersey veel bochtiger en kronkeliger zijn dan je op de grond zou vermoeden. Dan ziet alles er wat afgevlakt uit en lijken de meanders minder opvallend.

Circular view, prent van Baldwin
Visionair

Hij beseft dat in de toekomst kaarten veel nauwkeuriger kunnen gemaakt worden als de tekenaars gebruik maken van wat hij balloon-geography noemt: A new system that of the balloon-geography here suggested itself… both for maps and charts. To make drawings by sight, from the car of a balloon (= de bak of mand, hangend onder de ballon) with a Camera Obscura…

Een visionair baasje, die Thomas Baldwin! In afwachting maakte hijzelf enkele schetsen die hij nadien kleur gaf en publiceerde in zijn Airopaidia. Er zijn drie opvallende voorstellingen te zien. De circular view is een bizarre prent met een cirkelvormige voorstelling van de wereld, zoals ze gezien wordt vanuit de ballon. Hij raadt de lezers aan om het boek plat op een tafel of een stoel te leggen en van bovenuit recht naar beneden op de tekening te kijken. Eerlijk gezegd is het niet erg duidelijk wat Baldwin precies wou bewijzen met dit cirkelvormige beeld of welk effect hij wou bereiken.

De dubbele kaart van Baldwin à la google maps

De twee andere prenten geven meer voldoening: een lijntekening met aanduiding van de locaties, namen van de gemeenten en de rivieren, die hij met de ballon overvloog (van Chester tot voorbij Warrington) én de bijhorende ingekleurde prent van hetzelfde gebied. Nu weten we waar de developers van google maps hun mosterd hebben gehaald.

Vermoedelijk was dit de allereerste keer dan een écht luchtbeeld werd vastgelegd voor het grote publiek. Vreemd genoeg zou het nog vele decennia - tot 1830 - duren eer een volgende ballonvaarder op het idee kwam om dergelijke unieke voorstellingen te maken.

De combikaart van hetzelfde gebied

p.s. Wat betreft de smaaktest met peper, zout en gember (zie hoger) schrijft Baldwin dat er hoegenaamd géén smaakverschil kon worden vastgesteld toen hij de test uitvoerde. En de brandy die hij meenam voor wetenschappelijke proeven, kwam vooral van pas om de boeren te trakteren die hem hielpen bij de berging van de ballon.

p.p.s. Onze Engelse aironaut uit 1786 mag niet verward worden met zijn naamgenoot én collega-luchtvaartpionier Thomas Scott Baldwin, een Amerikaan die een eeuw later leefde en als eerste met een parachute uit een ballon sprong.


VRTNU VRTNU VRTNU