Spring naar inhoud

Dada online

Blader door collectie Kunsthaus Zürich

Marcel Janco: Cabaret Voltaire - © Kunsthaus Zürich
geschreven op 19 januari 2017

Dada, behalve één van de eerste woordjes die we als baby uitkramen, is het een kunstterm die beelden oproept van rebelse artiesten, chaotische performances, avant-gardistische dichters en nihilistische art-à-l’improviste en dat allemaal in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog.

Dadaïsme is een contradictio in terminis: échte dada-kunstenaars gruwden überhaupt van elk ‘-isme’ en dat hun eigen artistieke stroming als ‘dadaïsme’ werd aangeduid was in hun ogen een onwelkome recuperatie door het verguisde establishment. Ze werden als het ware slachtoffer van hun eigen succes.

Hugo Ball in het Cabaret Voltaire (1916), verkleed als een soort kubistische bisschop

Cabaret Voltaire

Het begon in 1916, dus midden in de Eerste Wereldoorlog, in Zürich, stad in het neutrale Zwitserland waar heel wat kunstenaars een veilig onderkomen hadden gezocht. In een café – waar ànders! – richtten de Duitse vluchteling Hugo Ball en zijn levensgezellin Emmy Hennings het Cabaret Voltaire op. Een plek waar artiesten, muzikanten en dichters vrijelijk konden optreden. Het cabaret, genoemd naar de Franse 18de-eeuwse filosoof en vrijdenker, opende op 5 februari 1916 in een achterzaaltje van het café.

Lenin

Het Cabaret Voltaire lag in de Spiegelgasse 1 op een steenworp afstand van de plek waar in die tijd ook Lenin woonde. De communistische leider logeerde van 21 februari 1916 tot 2 april 1917 in de Spiegelgasse 14, samen met zijn vrouw. Er waren raakpunten tussen het rebelse Dada en de revolutionaire Lenin, maar of Lenin ooit het café van de dadaïsten heeft bezocht, is niet bekend.

Het Cabaret Voltaire zou maar enkele maanden open blijven. Blijkbaar kreeg de café-eigenaar na verloop van tijd genoeg van de absurde, chaotische en shockerende voorstellingen die in zijn etablissement plaats vonden en stuurde hij de artistieke bende wandelen. Na de oorlog kende de beweging al gauw navolging in andere steden en landen: Berlijn, Keulen, Parijs, later ook New York, Barcelona en elders.

Tentoonstelling in Berlijn (1920)

Kunstenaars als Marcel Duchamp, die voor de oorlog al experimenteerde in de marge van de avant-garde, werden gezien als voorlopers van het dadaïsme. Andere grote namen zijn André Breton, Kurt Schwitters, Max Ernst, Francis Picabia. In België kunnen we de dichter Paul van Ostaijen met zijn eigenzinnige typografische teksten een adept van de dadaïsten noemen.

Als beweging heeft het dadaïsme maar korte tijd bestaan. Tegengestelde meningen, vaak geformuleerd in allerlei polemische manifesten, deden de groep uit elkaar vallen en toen enkele kunstenaars in de jaren ’20 zich meer gingen richten tot het surrealisme was het gedaan met Dada.

Da? Da!

Over de naam Dada doen vele verhalen de ronde. Verschillende kunstenaars uit die beginperiode claimen het woord te hebben uitgevonden.

Richard Hülsenbeck, een uit Duitsland uitgeweken dichter, zou samen met Hugo Ball het woord toevallig in een Duits-Frans woordenboek hebben gevonden door een briefopener tussen de pagina’s te steken en lukraak een woord aan te duiden: dada. Dit Franse kleuterwoord, dat hobbelpaard of stokpaard betekent, zou de naam worden van de vernieuwende beweging.

Reclame van Dada Cream

Tegelijk zou de populaire zeep Dada Cream van de Duitse fabrikant Bergmann mede aan de basis kunnen liggen, ook al omdat het logo van de firma Bergmann een stokpaardje was.

Een tweede versie zegt dat de Roemeense dichter Tristan Tzara met een mes een woordenboek doorstak en daarbij de woorden “Da. Da.” uitsprak.

Hans Arp

De Duits-Franse kunstenaar Hans Arp bevestigt dit in een gelijkaardige versie. Arp zei in 1921 over het ontstaan van de naam: "Ik verklaar hierbij dat Tzara het woord dada heeft bedacht op 6 februari 1916, om 6 uur ’s avonds. Ik was erbij met mijn twaalf kinderen toen Tzara het woord voor het eerst uitsprak... het gebeurde in Café de la Terrasse in Zürich, en ik droeg een broodje in mijn linker neusgat."

Een ander leuk verhaaltje, maar vermoedelijk verzonnen, legt de oorsprong van het woord bij Lenin en zijn Russische vrienden. Zij zouden tijdens een avond in het Cabaret Voltaire enthousiast hebben geroepen vanuit het publiek: “Da! Da!” (Russisch voor: “Ja! Ja!”). Maar - zoals gezegd - is het niet eens zeker of Lenin ooit in het cabaret is geweest.

Zürich, Spiegelgasse 1

Zürich

Over één ding is men het wel eens: Zürich en het Cabaret Voltaire in het bijzonder is dé plek waar het dadaïsme is ontstaan. Na lange tijd van verwaarlozing en andere bestemmingen heeft het Cabaret Voltaire sinds enkele jaren terug de deuren geopend op zijn oorspronkelijke locatie in de Spiegelgasse.

VRTNU VRTNU VRTNU