Spring naar inhoud

Bruegel Unseen

Technologie en kunst hand in hand

Bruegel: Val der Engelen - © KMSK Brussel
geschreven op 04 april 2016

Wie Pieter Bruegel zegt, denkt daarbij vaak aan pensenkermissen en boerenmarkten. Bruegel mag dan al bekend zijn bij het grote publiek als schilder bij uitstek van boerentaferelen, hij was véél meer dan dat.

Om zijn oeuvre dat slechts een veertigtal schilderijen omvat, hoef je niet per se naar het Kunsthistorisches Museum van Wenen, waar ongeveer een derde van zijn hele oeuvre hangt. Weet je dat de tweede grootste collectie ter wereld in Brussel te bewonderen is, met name in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten?

Om die werken van Bruegel beter in de verf te zetten - flauwe woordspeling, ik weet het - start in Brussel een innovatief project waarbij de modernste technologieën worden aangewend: Bruegel Unseen Masterpieces.

Vanaf maart 2016 kan de bezoeker de werken van Bruegel op een totaal nieuwe manier ontdekken, in het museum en online. Een bezoek aan de Bruegelcollectie wordt een unieke belevenis, die alleen mogelijk is dankzij een harmonieus samengaan van diepgaande kunsthistorische research met de hypertechnologische toepassingen van het Google Art Project.

Detail Boerenbruiloft
Meer dan bier en pensen

Bruegel? Is dat die koddige schilder van Brabantse landelijke bruiloften, van dansende boeren en rijstpap-etende kinderen, van bijbelse taferelen in het decor van het Pajottenland ? Voor het grote publiek wordt Pieter Bruegel inderdaad vereenzelvigd met zijn overbekende boerentaferelen. Niet voor niets is zijn bijnaam de Boeren-Bruegel. En laten we eerlijk zijn, de commercialisering van bruegelbier, bruegelworst en andere zogenaamd ambachtelijke ‘bruegeliaanse’ producten heeft dat eenzijdige beeld alleen maar versterkt.

Het gaat te ver om hem een humanist te noemen, een geleerd man, maar Pieter Bruegel - soms ook geschreven als Brueghel - had zeker contacten met de intellectuele kringen van zijn tijd, zijnde de 16de eeuw. Hij had een studiereis naar Italië ondernomen en was op de hoogte van de nieuwste wetenschappelijke ontdekkingen, had kennis van fauna en flora en was vertrouwd met het oeuvre van andere toonaangevende kunstenaars. Akkoord, hij schilderde wel boeren, maar hijzelf behoorde zeker tot een andere, hogere klasse.

Grote vissen eten kleine vissen
Pier den Drol, de nieuwe Bosch

Carel Van Mander (1604) schrijft over Bruegel: “Hij had veel gepraktiseerd, naar de handelingen van Ieroon van den Bosch, en maakte ook veel spokerijen en drollen, waarom hij door velen werd geheten Pier den Drol.”

Die verwantschap met Jheronimus Bosch (lees ook: “Van gespook en gedrochten der Helle” over Bosch) is inderdaad frappant en niet toevallig. Bruegel liet zich zeker door hem inspireren. Meer nog: hij bracht zelfs een van zijn eigen tekeningen uit onder de naam van Bosch. Of tenminste de Antwerpse uitgever Hieronymus Cock zette de naam van Bosch op deze prent die door de toen nog onbekende Pieter Bruegel was aangeleverd, wellicht omdat de naam Bosch beter in de markt lag. Het gaat hier om de prent Grote vissen eten kleine vissen.

Bruegel Box

Je laten onderdompelen in de wereld van Pieter Bruegel; dat is wat je beleeft in de Bruegel Box, of zoals het in het vakjargon heet: een Immersive Art Experience.

Op het ogenblik dat je de box - een kleine zaal op het gelijkvloers van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten - binnentreedt, stap je in een schilderij van Bruegel. Een projectiesysteem zorgt voor een kamerbreed beeld over drie wanden van de zaal, van vloer tot plafond. Tijdens de voorstelling wordt het verhaal van het schilderij ontrafeld. Details lichten op, personages treden naar voren. Relaties met andere kunstenaars worden verduidelijkt. Je ziet waar Bruegel de mosterd haalde voor bepaalde figuren of voorwerpen. Een beklijvende ervaring.

Drie schilderijen van Bruegel zijn momenteel te beleven in de box: De Val der Opstandige Engelen (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten, Brussel), De Prediking van Johannes de Doper (Szépm?vészeti Múzeum, Budapest) en De Spreekwoorden (Staatliche Museen, Berlijn). Het is de bedoeling dat op termijn nog andere werken zullen te zien zijn in deze toepassing. Het is alleszins een verrijking voor het museum om op deze wijze het publiek te confronteren met kunstwerken. Brussel heeft hier echt een primeur.

Val der Engelen

Eén van de schilderijen van Pieter Bruegel in Brussel is De Val der Opstandige Engelen uit 1562. Kunsthistorica Tine Meganck heeft diepgaand onderzoek verricht naar dit werk en het zijn onder meer haar bevindingen die worden verduidelijkt in de videovoorstelling in de Bruegel Box.

Detail De Val der Engelen

Het paneel van Bruegel toont een dynamische voorstelling van de strijd tussen engelen en duivels. Centraal zien we de aartsengel Michael, gehuld in een gouden harnas die met zijn zwaard demonische monsters te lijf gaat. Hij wordt geflankeerd door engelen in witte gewaden die evenzeer de strijd aangaan met duivelse figuren, die als een zwerm uit de hemel vallen.

Hoewel de titel duidelijk verwijst naar de val der opstandige engelen aan het begin der tijden - Lucifer die zich de gelijke van God waant en daarom gestraft wordt - combineert Bruegel dit tafereel met een episode uit de Apocalyps waarin een zevenkoppige draak opduikt, een beschrijving van het einde der tijden.

Detail De Val der Engelen

Bruegel ontpopt zich als een kenner van de nieuwste wetenschappelijke ontdekkingen. Een luiaard, een diersoort die pas recentelijk was ontdekt in de Zuid-Amerikaanse wouden, staat afgebeeld in de linkerbenedenhoek. Beneden zie je een Indiaanse pluimentooi, ook al afkomstig van het nieuwe Amerikaanse continent. Rechts is een klaroenblazende demon bekleed met het pantser van een gordeldier of armadillo, weeral een Amerikaans dier dat pas kort tevoren bekend raakte in Europa.

Bruegel maakt dit schilderij op een scharnierpunt in zijn leven: het is gedateerd in 1562, net voor hij Antwerpen ruilt voor Brussel. Was hij in de Scheldestad voornamelijk een leverancier van tekeningen bestemd voor gravures, in Brussel gaat hij zich meer toeleggen op schilderijen, bestemd voor een erudiet cliënteel dat we in de hofkringen kunnen situeren.

Gigapixel

Naast de Bruegel Box kan je in Brussel uiteraard ook de schilderijen van Bruegel zélf bekijken. Om deze schilderijen tot in de allerkleinste details te ontdekken staan er nu grote, interactieve computerschermen in de Bruegelzaal. Via het Google Art Project kan je met gigapixel-technologie inzoomen tot haast microscopisch niveau waardoor je een schilderij digitaal kan exploreren, nauwkeuriger dan je ooit in de realiteit zou kunnen doen.

En vooral veiliger voor de échte werken: vermits er slechts een veertigtal Bruegels bekend zijn, is het logisch dat die zeldzame en waardevolle werken uiterst behoedzaam moeten behandeld worden. Dankzij de technologie kan je het werk bekijken alsof je er met een vergrootglas tegen zit. Zo voel je als het ware de verftoets van Pieter Bruegel en je ontdekt details die je met het blote oog amper kan ontwaren.

Wie Bruegel verder digitaal wil ontdekken, kan terecht op de google-site Bruegel Unseen Masterpieces: Een nieuwe kijk op een oude meester. Bruegels meesterwerken zoals u ze nog niet eerder zag. Uren kijkplezier gegarandeerd, leerrijk en soms heel onverwacht en verrassend. Of wat dacht je van Metallica en Bruegel? Geen goeie combinatie? Zet je geluidsvolume open en beleef het hier!

Dank

Met dank aan Tine Meganck, Jennifer Beauloye en Samir Al-Haddad van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten, Brussel, en Michiel Sallaets van Google Belgium.

VRTNU VRTNU VRTNU