Spring naar inhoud

“Van gespook en gedrochten der Helle…”

500 Jaar Jheronimus Bosch

Detail 'De Tuin der Lusten' - © Prado Madrid
geschreven op 26 maart 2016

In 2016 herdenken we Jheronimus Bosch, één van de meest eigenaardige kunstenaars op het scharnierpunt tussen Middeleeuwen en Nieuwe Tijd, 500 jaar geleden overleden.

“Wie zal verhalen al de wonderlijke of zeldzame versieringen, die Jeronimus Bos in 't hoofd heeft gehad en met het penseel uitgedrukt, van gespook en gedrochten der Helle…” Zo beschrijft Carel Van Mander in zijn bekende Schilder-Boeck (1604) het oeuvre van Jheronimus Bosch.

Het is inderdaad zo dat Bosch vooral vereenzelvigd wordt met zijn ‘duivelse’ voorstellingen, net zoals Pieter Brueghel steevast als een boerenschilder wordt afgeschilderd. Maar wie was Bosch eigenlijk? En was hij méér dan alleen maar een schilder van fantastische en helse taferelen?

Portret Jheronimus Bosch
Jeroen van Aken

Jheronimus Bosch wordt geboren als Jheronimus (Jeroen) van Aken, telg uit een bekend schildersgeslacht dat mogelijk uit de Duitse stad Aken afkomstig was. Zijn grootvader en vader waren allebei schilders en vestigden zich in ‘s-Hertogenbosch, toen een bloeiende stad in het hertogdom Brabant. Het is daar dat Jeroen het levenslicht ziet omstreeks 1450. Zijn precieze geboortedatum is niet gekend.

Wellicht krijgt Jheronimus zijn opleiding in het familieatelier. Mogelijk werkt hij er samen met zijn broer Goessen of Goswijn van Aken. Hij is een geëerd ingezetene van de stad en wordt in 1486 lid van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap, ook Zwanenbroederschap geheten, in 1488 zelfs ‘gezworen broeder’, een prestigieuze titel. Dit lidmaatschap was alleen weggelegd voor edelen of andere personen met een hoge maatschappelijke status.

Luchtboogfiguren

Het gaat hem voor de wind en hij krijgt heel wat voorname opdrachten, ook van edelen en vorsten van ver buiten Brabant. Hij laat zich Jheronimus Bosch noemen. In de hertogelijke boekhouding wordt hij vermeld als “Jeronimus Van Aeken dit Bosch.”

In 1516, 500 jaar geleden, overlijdt hij. De uitvaart vindt plaats op 9 augustus van dat jaar in de Sint-Janskerk, de huidige Sint-Janskathedraal van Den Bosch. De eigenlijke begraving gebeurt op het zuidelijk kerkhof, voorbehouden voor de rijkere burgers. De gewone, armere ingezetenen kwamen terecht op het noordelijk kerkhof van de Sint-Jans. Dit kerkgebouw, een hoogtepunt van Brabantse gotiek, staat bekend voor zijn vele luchtboogfiguurtjes, die wel eens vergeleken worden met het oeuvre van Bosch.

Detail 'De Verzoeking van Sint-Antonius'
Ketter of devote katholiek? Middeleeuwer of humanist?

Omwille van de vele duivelse taferelen, de fantasierijke voorstellingen vol bizarre figuren wordt Bosch wel eens beschouwd als een criticus van de kerk, een ketter, ja zelfs een duivelaanbidder. Het is zo dat de beeldtaal die Bosch hanteert voor ons, nuchtere westerlingen van de 21ste eeuw, heel vreemd en haast surrealistisch overkomt. Maar het publiek voor wie de schilderijen bestemd waren – en dat was de intelligentsia van die dagen – begreep wél de boodschap die Bosch verkondigde: de strijd tussen goed en kwaad, tussen deugd en zonde, tussen hemel en hel.

Reeds enkele generaties later was de symboliek niet meer zo vanzelfsprekend. De inhoud leek onbegrijpelijk en dus verdacht en al gauw doken referenties op naar duivelse ketterijen. Door het succes van Bosch waren er ook heel wat navolgers die vaak alleen de bizarre grillige afbeeldingen kopieerden. Oppervlakkig waren die wel Boschiaans, maar de dieperliggende inhoud wisten ze niet te vatten. Daardoor bleef alleen het beeld bewaard van een duivel-schilder. Bosch werd afgeschilderd als een satiricus, een criticus van de kerk, een ketter, een duivelaanbidder, een alchemist, een gedrogeerde, een krankzinnige, een aanhanger van een occulte sekte die vrije liefde en naaktloperij propageerde…

Detail 'De Hooiwagen'

We mogen aannemen dat Bosch mogelijk wel moralistische bedoelingen had, zoals nog andere kunstenaars uit die tijd, maar zeker geen afwijkende, laat staan ketterse gedachten koesterde. Koning Filips II van Spanje, een man die je nu niet bepaald van ketterse sympathieën kunt beschuldigen, was een groot liefhebber van Bosch en had meerdere schilderijen in zijn bezit. Naar verluidt hing één van Bosch’ werken, De Zeven Hoofdzonden, zelfs in zijn slaapkamer in het Escoriaal. Overigens zijn er onderzoekers die thans betwijfelen of dit werk wel een authentieke Bosch is, maar dit terzijde.

Het feit dat Jheronimus een gezworen broeder was van de Lieve Vrouwe Broederschap van Den Bosch bewijst dat hij een devoot christen was. En de kritische geest die uit zijn werken spreekt, kunnen we linken aan de Moderne Devotie, een spirituele beweging, die ook tijdgenoot Erasmus inspireerde. Erasmus verbleef trouwens tijdens zijn studententijd enige tijd in Den Bosch. Hebben de schilder en de humanist mekaar toen ontmoet? Wie weet…

Jheronimus Bosch is een kunstenaar die op de wip zit tussen de late Middeleeuwen en de nieuwe tijd van het Humanisme en de Renaissance. Zijn erfenis leeft nog steeds verder. De evenementen die ter gelegenheid van de 500 jaar herdenking worden georganiseerd in 's-Hertogenbosch, Madrid en elders zullen hopelijk een genuanceerd beeld schetsen van deze complexe kunstenaar.

VRTNU VRTNU VRTNU