Spring naar inhoud

200 jaar Neutraal Moresnet

Het verdwenen ministaatje

Neutraal Moresnet, postkaart 1905 - © rr
geschreven op 23 juni 2016
Het verdwenen land van Moresnet

200 jaar geleden op 26 juni 1816 ontstond een ministaatje, waarvan de meesten nog nooit gehoord hebben. Het heeft net iets meer dan een eeuw bestaan. En wat meer is, nu ligt het nu in België.

Ontdek de vreemde geschiedenis van Neutraal Moresnet en bekijk de aflevering van Publiek Geheim: De grenspalen van Neutraal Moresnet.

Zinkmijn

Het ontstaan van Neutraal Moresnet was een uitloper van het Congres van Wenen dat na de nederlaag van Napoleon bij de slag van Waterloo in 1815 de staatkundige ordening binnen Europa had hertekend en waarbij het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden was opgericht. Daar werden de grenzen vastgelegd tussen dit nieuwe koninkrijk - grosso modo het huidige Nederland en België - en zijn oostelijke buur Pruisen.

De zinkmijn Vielle Montagne in Kelmis, 1843

Maar in de buurt van het dorp Kelmis (La Calamine) vlakbij Moresnet - nu in Oost-België - kwamen ze niet tot overeenstemming. Daar lag immers de belangrijke zinkmijn van Altenberg ofte Vieille Montagne, pal op de grens tussen de twee landen. Geen van beide landen wou deze winstgevende mijn zomaar in handen van de ander laten. Bovendien had zink een militaire toepassing: in een legering met koper werd het gebruikt als materiaal voor kanonskogels. Er moest dus een aparte regeling getroffen worden voor dit strategisch belangrijke lapje grond.

Vierlandenpunt

Dat gebeurde op 26 juni 1816 toen het Traktaat van Aken werd getekend, een verdrag tussen Pruisen en het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Om alle betwisting over de mijn van Vieille Montagne te vermijden, werd besloten het gebied rondom de mijn een aparte status te geven. Het werd een ministaatje Neutraal Moresnet onder gezamenlijk bestuur van Pruisen en de Nederlanden.

Postkaart met vierlandenpunt, 1901

Het was amper 3,4 vierkante kilometer groot, telde 256 inwoners, een kerk, enkele tientallen huizen en natuurlijk de zinkmijn. Neutraal Moresnet had de vorm van een scherpe driehoek en toen in 1830 België werd opgericht, ontstond daardoor een uniek vierlandenpunt. Overigens nam België vanaf dan de bestuurlijke rechten over Moresnet van Nederland over.

Klein Chicago

Het ministaatje floreerde. De Société de la Vieille Montagne, die de mijnuitbating had overgenomen, droeg hiertoe bij. Tegen 1858 vertienvoudigde de bevolking tot meer dan 2500 inwoners. Er golden nog de oude Napoleontische wetten met als gevolg dat een heleboel zaken, die in de omliggende landen verboden waren, hier wel werden gedoogd. Zo werd er massaal sterke drank gestookt, die dan illegaal het landje werd uitgesmokkeld. Ook waren er enorm veel drankhuizen in het dorp: meer dan 60!

Duitse, Nederlandse en Belgische douaniers op het vierlandenpunt

Omdat de belastingen in Neutraal Moresnet zeer laag waren en de lonen relatief hoog, werd het al gauw een belastingsparadijs. Douanerechten waren onbestaande. Ook gokken was toegelaten, vandaar het ontstaan van casino's. Hierdoor kwam er een aantrek van rijk, vaak crimineel volk. Er was geen leger of politiemacht en de verouderde rechtspraak volgens de code Napoleon moest gebeuren in Verviers of Aken. Ook jongelui die hoopten te ontsnappen aan de dienstplicht zochten wel eens hun toevlucht in het neutrale gebied. Moresnet werd een beetje het Chicago van België.

Neutraal Moresnet had geen eigen munt of post. Men gebruikte Belgisch of Duits geld en voor de post hanteerde men de regel: op een brief naar België plakte men een Belgische postzegel, voor Duitsland een Duitse. In 1848 verschijnen er enkele plaatselijke munten, die echter nooit als officieel betaalmiddel zijn aanvaard. Hetzelfde geldt voor postzegels die in 1886 in omloop kwamen. Na twee weken werden ze al verboden. Als curiosum voor verzamelaars zijn ze intussen wel gegeerde objecten.

Neutre: toujours. Belges: peut-être. Prussiens: jamais!
Gezegde uit Moresnet

Toen omstreeks 1885 de zinkmijn van Vieille Montagne uitgeput raakte, verdween eigenlijk het bestaansrecht van Neutraal Moresnet. De Duitsers zullen vanaf dan pogingen doen om de status van Moresnet op te heffen met de bedoeling het gebied te kunnen inlijven. Met sabotageacties wou men kost wat kost België dwingen tot onderhandelingen. De Moresnetters waren trouwens eerder Belgisch dan Duits-Pruisisch gezind.

Esperantobijeenkomst in 1908 in Moresnet
Esperantostaat

Een kortstondige opflakkering van het idee van een onafhankelijke staat kwam er met de poging van ene dokter Molly om van Moresnet een Esperantovrijstaat te maken onder de naam Amikejo, esperanto voor Plaats van Vriendschap. Het zou het wereldcentrum van esperanto worden. Er werd een nationale hymne gecomponeerd, een vlag ontworpen en het nieuws werd in 1908 bekendgemaakt in de internationale pers. Maar het bleef een utopisch idee dat door de Eerste Wereldoorlog werd teniet gedaan.

Na de wapenstilstand eindigde ook het statuut van Neutraal Moresnet. Met de ondertekening van het Verdrag van Versailles op 28 juni 1919 werd het hele gebied aan België toegewezen en viel het doek over dit ministaatje dat ruim honderd jaar had bestaan.

VRTNU VRTNU VRTNU