Spring naar inhoud

Plassen in de kunst


‘Friendship is like peeing on yourself. Everyone can see it, but only you get the warm feeling that it brings’, zo wist schrijver Robert Block al. Deze en andere citaten over plassen en vooral heel veel prachtige kunstwerken met plassende medemensen zijn nu verzameld in het boek ‘Hoognodig. Plassen in de kunst’, samengesteld door uroloog op rust Johan Mattelaer. Wij spraken met de man, een ware spraakwaterval aan weetjes over wateren. Lees hier de -goudgele- neerslag van ons gesprek.

-Hoe bent u ertoe gekomen om al deze afbeeldingen te verzamelen?

Johan Mattelaer: “Eerst en vooral: ik ben uroloog. Ik heb mij gedurende heel mijn carrière bezig gehouden met plassen, zowel bij mannen, vrouwen als kinderen. Daardoor ben ik wat meer geïnteresseerd als ik een plasser zie op een schilderij. Zo ben ik die afbeeldingen stilaan beginnen opslaan op mijn computer. Het eerste dat mij opviel, is dat plassen in de maatschappij toch nog altijd een taboe is, al is het maar omdat het altijd een beetje in het verborgene gebeurt. Iedereen sluit zich af, kruipt achter een boom of weet ik wat allemaal. Er wordt ook niet over gepraat. Het enige dat in de straten naar plassen refereert, zijn bordjes met ‘verboden te plassen’.

Daarnaast kon ik zien dat plassen in de kunst van alle tijden is. Ik heb zelfs Egyptische hiërogliefen teruggevonden van urinerende mensen. Wat later, bij de Romeinen, had je het populaire thema van de ‘Hercules mingens’. Dat was een god die heel erg veel wijn dronk, en daarom ook om de haverklap moest gaan plassen. In de late middeleeuwen heb je in eigen land onder andere Bruegel, die een prachtige figuur schilderde die tegen de maan plaste. In later jaren wordt het plassen iets frivools zoals bij de Fransen, of humoristisch zoals bij de Engelsen. En in de moderne tijden zien we het plassen opduiken als een vorm van contestatie.

-In de middeleeuwen werd urine nog nuttig gebruikt.

Johan Mattelaer: “Dat klopt. De alchemisten waren in die tijd op zoek naar hoe ze goud konden maken. Er waren toen nog maar enkele metalen gekend: goud, zilver, lood, ijzer en koper waren zowat de voornaamste. Nu was het geweten dat urine metaal kon aantasten. Urine is corrosief. En nu was de fantasie dat de urine van jonge knapen of van rosse maagden deze kracht in het kwadraat had. Het gevolg: ze gingen zoveel mogelijk urine van kinderen en roodharigen verzamelen.

Daarvoor waren er nog andere nuttige toepassingen voor urine gevonden. Eén van de oudste is het bleken. De Romeinen hadden in iedere straat een kuip staan waarin urine werd verzameld. Deze werd verdampt tot een soort ammoniak, waarmee het linnen van de toga’s werd gebleekt.

De merkwaardigste toepassing heb ik gevonden in de jaren van de Amerikaanse Burgeroorlog. Daar waren de zuidelijke havens op een bepaald moment onbereikbaar, waardoor er geen aanvoer meer was van grondstoffen om munitie te maken. Dan zijn ze met urine aan de slag gegaan, omdat daar een heel aantal gelijkaardige stoffen in zitten, en hebben ze buskruit gemaakt.”

-Laten we enkele opvallende werken bekijken.

REMBRANDT

Johan Mattelaer: “Die twee prenten van een urinerende man en vrouw door Rembrandt waren toendertijd heel beroemd. Ze werden gretig gedrukt en verspreid. Nochtans waren ze eigenlijk verboden, omdat er genitalieën op staan afgebeeld. Picasso heeft ernaar verwezen toen hij zijn ‘Pisseuse’ maakte en recenter heeft ook Marlene Dumas een hommage gemaakt.”

GUSTAV KLIMT

Johan Mattelaer: “Hier zie je de mythe van Danaë afgebeeld. In die mythe laat een koning zijn dochter Danaë in een toren opsluiten om te voorkomen dat ze kinderen zou krijgen. Zeus wordt echter verliefd op haar en volgens de mythe heeft hij een gouden regen, zijn urine dus, op haar laten neerdalen, waardoor ze zwanger geworden is. Dat verhaal is tamelijk veel uitgebeeld, omdat het zo tot de verbeelding sprak. Ook in moderne tijden leeft het thema verder omdat plassen ook in de erotiek en pornografie een zekere betekenis heeft gekregen.”

BRUEGEL

Johan Mattelaer: “Bruegel is uiteraard een belangrijke figuur in de Vlaamse schilderkunst, die op haar beurt een bijzondere plaats innam in de kunstgeschiedenis. In andere West-Europese landen schilderde men in die tijd alleen taferelen uit de mythologie of Bijbelse verhalen en de enige portretten die ze maakten waren van koningen, graven, met andere woorden van bekende figuren. Maar hier in de Lage Landen schilderden ze taferelen: een herberg, een volksfeest of een dansfeest en de mensen die ze afbeeldden waren geen beroemde figuren, maar gewoon de man van de straat. Dat was toen helemaal nieuw. Deze maanpisser van Bruegel hoort daarbij. Bij dat werk hoort overigens een spreuk, één van mijn favorieten in de urologische sfeer, zijnde: “Zij drinken een glas, zij pissen een plas en laten de zaak zoals hij was.“

GILBERT & GEORGE

Johan Mattelaer: “Dit werk is vintage Gilbert & George. Ik wilde hun galerie toestemming vragen om dit werk in het boek op te nemen, maar ik vond nergens enige gegevens. Na lang zoeken vond ik toch een adres, maar dan van Gilbert & George zelf. Ik heb mijn stoute schoenen aangetrokken en hen een brief geschreven, waarop ik een heel enthousiaste brief terugkreeg. Over het algemeen is het zo dat ik heel positieve reacties heb gekregen, in die zin zelfs dat de meesten zeiden vereerd te zijn om opgenomen te worden.”

-Dit werk getuigt van de typisch Britse humor. Verschilt het soort afbeeldingen van land tot land?

Johan Mattelaer: “Ja, toch wel. In de Franse kunsten was één en ander in de 18de en 19de eeuw licht erotisch getint. Een beetje pikant. Je had toen werken, onder andere met scènes van urinerende dames, die onder de toonbank werden verspreid. Bij de Engelsen vind je dan weer die typisch Britse humor terug. Denk aan de uitdrukking ‘taking a piss’: iemand voor schut of in de zeik zetten. De titel voor de Engelse vertaling van dit boek is overigens ‘for this relief much thanks’. Dat is de achtste zin uit Hamlet van Shakespeare. Shakespeare gebruikte die frase voor de aflossing van de wacht. Maar later is deze ingeburgerd in de context dat iemand staat te wachten aan het toilet en eindelijk aan de beurt is. Dan zeggen ze: ‘for this relief much thanks’."

-U ook much thanks.

VRTNU VRTNU VRTNU