Spring naar inhoud

Welke spionagefilms moet je gezien hebben?

© StudioCanal
geschreven op 01 mei 2019
Tinker Tailor Soldier Spy is een moderne klassieker in het genre. Anke Brouwers lijst voor jou enkele andere klassiekers op, zowel grote kunst als heerlijk entertainment (of beide).
De stille: Spione (1926) - Fritz Lang

Deze stille Duitse mozaïekvertelling van Fritz Lang (die niet lang na deze film naar de VS zou verhuizen) gaat over een topcrimineel die uit is op werelddominantie. Zijn manipulaties leiden echter tot niets want zijn spionne (Gerda Maurus) en een andere geheim agent, nr. 326 (gespeeld door de Duitse hartenbreker Willy Fritsch) worden verliefd.

De verliefde en bijgevolg nutteloze spion is een plotontwikkeling die bij het genre hoort als een paard bij een western. Deze en andere conventies van het genre worden hier in Spione (en ook de latere Mabuse-films van Lang) uitgetekend.

Die met de strafste (en mooiste) spionnen: Mata Hari (1931) - George Fitzmaurice en Dishonored (1931) - Josef von Sternberg

De mooiste spionnen uit de filmgeschiedenis werden vertolkt door iconen Greta Garbo en Marlene Dietrich. De respectievelijk Zweedse en Duitse actrices werkten lange tijd in Hollywood waar ze vaak werden gecast als verleidelijke, mysterieuze en gevaarlijke vrouwen.

Garbo kruipt in de huid van Mata Hari, de Nederlandse spionne met de zwoele motoriek en Dietrich speelt een Oostenrijkse ex-prostitué, die wordt geëngageerd om landverraders op te sporen. De dames tonen zich briljant, gewiekst en professioneel in hun spionagewerk maar… dan komt alweer de liefde ertussen. “A spy in love is a tool that has outlived its usefulness", merkt iemand op in Mata Hari, dus u kan hun noodlottige einde al voorspellen.

De meest beruchte: Notorious (1946) - Alfred Hitchcock

Mata Hari in de versie van Hitchcock. Ingrid Bergman speelt de Amerikaanse dochter van een veroordeelde Nazi die door Cary Grant en de Amerikaanse geheime diensten wordt ingelijfd (lees: gedwongen) om nazi’s te bespioneren. De film bevat één van de meest indrukwekkende scenes uit de hele carrière van Hitchcock: een kraanshot dat begint op de balustrade van een grote trappenhal en eindigt bij een sleutel geklemd in Bergmans hand.

De film is ook berucht omwille van de toen ‘langste’ kus-scène uit de filmgeschiedenis. Het is geen ononderbroken kus want dat mocht niet van de censor, maar wel één van de sensueelste - met Bergman die speels Grants oor kietelt.

Hitchcock maakte trouwens nog een aantal schitterende spionagefilms: The 39 Steps, The Lady Vanishes, Sabotage, Torn Curtain, Topaz.

De cynische: The Third Man (1949) - Carol Reed

Amerikaanse acteurs Orson Welles en Joseph Cotton staan (na Citizen Kane en The Magnificent Ambersons) opnieuw naast elkaar in deze Britse film die volledig op locatie werd opgenomen in Oostenrijk. De film baadt in een sfeer van vermoeidheid en cynisme. Filmcriticus Roger Ebert noemde de film het nuchtere vervolg op het (te) romantische Casablanca (1942).

Het resultaat is een film wars van het kenmerkende Amerikaanse optimisme en het naïeve geloof in rechtvaardigheid en rechtschapenheid. De film valt op door de vele gekantelde cadrages, de dramatische contrastbelichting en het weemoedig gejammer van de sitar op de soundtrack. De achtervolging in de ondergrondse riolen van Wenen zullen het langst na-echoën.

Die met Bond, James Bond: Dr. No (1962) - Terence Young

De lotgevallen van agent 007 kunnen natuurlijk niet ontbreken in dit lijstje. Hoewel humor en pastiche nooit ver weg zijn in Ian Flemings creatie, werden er al gauw komische varianten op Bonds avonturen gemaakt, zoals Our Man Flint (1966), Le Magnifique (1973), the Ipcress File (1965) met Michael Caine als non-glamoureuze spion met dikke brillenglazen, tot en met de Austin Powers (1997-2002) en Johnny English (2003-2011) reeksen.

In Frankrijk had je in 1964 de komedie Les Barbouzes, een spionagefilm met Lino Ventura waar de ene maffe en dwaze situatie de andere opvolgt en waarin Ventura illustreert dat hij ook Kung Fu machtig is.

De koele: The Spy Who Came in From the Cold (1965) - Martin Ritt

Niet heel rijk aan actie (er wordt af en toe met een pistool gezwaaid), maar vol scherpe dialogen en bittere bespiegelingen. Een vermoeide Richard Burton beweegt zich door een corrupte, duistere wereld van verraad en dubbelverraad. Een sfeer van zwartgalligheid en defaitisme overheerst. En we leren dat spionnen niet met pensioen gaan.

De film was zowel visueel als atmosferisch een voorbeeld voor Steven Spielbergs spionagefilm uit 2015, Bridge Of Spies.

De flitsende: Mission: Impossible (1996) - Brian De Palma

De eerste film in de succesvolle reeks opgehangen aan superster Tom Cruise. De film is een opeenvolging van klassieke scènes met spitante dialogen, frisse visuele vondsten en ronduit spectaculaire sequenties. Dit is geen sombere en cynische film (zoals vele Cold War spionagefilms), maar combineert avontuur, spektakel en stunts met onbegrijpelijke plotwendingen.

Het meest memorabele moment is wanneer Cruise, als een spin in een web, data van een hyper-beveiligde computer moet stelen. Scenarist David Koepp en regisseur Brian De Palma baseerden zich voor deze scene op klassiekers als Du Rififi Chez les Hommes en Topkapi (beide van Jules Dassin).

Die van de andere kant: Cкворец u лира (De Spreeuw en de Lier) (1974) - Grigoriy Aleksandrov

In deze Russische spionagefilm (geregisseerd door een vroegere co-regisseur van Sergei Eisenstein) is het uiteraard Moedertje Rusland - en niet de grootmachten uit het vrije westen - die probeert om vrede onder de verschillende naties te bewaren. Ook de vrijheid om voor de juiste ideologie te kiezen (hier het communisme), mag niet in het gedrang komen. Het Westen wordt geportretteerd als agressief en cynisch, erop uit om de “natuurlijke” alliantie tussen de communistische staten uit verband te spelen.

Het was een dure productie, met een leading lady van aanzien (de grote Lyubov Orlova die ooit nog schitterende in Stalins lievelingsfilm, de musical Volga-Volga). Toch vond de film geen brede release in Sovjet-Rusland. Boze tongen zeggen dat Orlova de film zelf boycotte toen ze zag hoe oud ze was geworden. Maar de plot zou ook te veel aanleunen bij een (toen) recent diplomatiek schandaal, de zogenaamde Gauillame affaire (de persoonlijke assistent van Willy Brandt bleek toen een Stasi-agent te zijn). Net als in veel spionage films uit het Westen was dit een gelegenheid om de eigen ideologie en morele superioriteit te bevestigen.

VRTNU VRTNU VRTNU