Spring naar inhoud

Wie is het meisje met de parel?

Wie is het meisje met de parel? - © canvas / Koen De Vos
geschreven op 05 april 2019
Meisje met de parel is zonder meer het bekendste schilderij van Johannes Vermeer en een iconische afbeelding die duizenden keren werd gereproduceerd op koffietassen, kussenslopen, koekendozen, gsm-hoesjes en andere prullaria. Maar wie is dit meisje? En draagt ze echt een parel?

Canvas Curiosa gaat Vermeer achterna…

Johannes Vermeer: Gezicht op Delft, detail (ca. 1660)

Johannes Vermeer (Delft, 1632-1675), de ingetogen schilder van het stille leven, penseelde zijn beroemde Meisje met de parel omstreeks 1665. Het is gesigneerd met IVMeer. Vermeer was geen veelschilder. Hij vervaardigde in zijn hele leven amper veertig à vijftig werken, waarvan 35 zekere toeschrijvingen zijn bewaard gebleven, samen met een vijftal mogelijke toeschrijvingen. Hij werkte bijna steeds in opdracht, vooral voor zijn mecenas Pieter Claesz. van Ruijven, een rijke inwoner van Delft en kunstverzamelaar die niet minder dan 20 schilderijen van Vermeer bezat. Wellicht was ook het Meisje met de parel bestemd voor Pieter van Ruijven, want het verschijnt later op een verkoop van zijn nalatenschap.

Enkele voorbeelden van merchandising met het meisje met de parel.

Het werk droeg niet altijd deze titel. De oorspronkelijke benaming, als Johannes Vermeer er al een in gedachten had, is onbekend. In een inventaris, opgemaakt kort na Vermeers dood (1675), is er sprake van Tronijnen geschildert op sijn Turx (gezichten op z'n Turks). In een latere catalogus lezen we over een Tronie in Antique Klederen. Hebben we hier te doen met de voorstelling van het meisje met de parel? Mogelijk, maar het kan ook slaan op andere (verloren gegane?) werken van Vermeer.

Sinds het werk op een veiling in Den Haag in het jaar 1881 opdook, kreeg het tal van benamingen: Jong meisje, Hoofd van een meisje, Meisje met tulband... Klein detail: het schilderij werd toen verkocht voor de som van 2 gulden en 30 cent. Het Mauritshuis, het museum in Den Haag dat het werk in 1902 verwierf, benoemde het in 1995 als Meisje met de parel en die titel wordt intussen algemeen aanvaard.

Johannes Vermeer: Meisje met de parel (ca. 1665)

Geen parel

Johannes Vermeer schildert hier een jong meisje met een blauwe tulband en een gele, afhangende doek. Het meisje kijkt over haar linkerschouder naar de toeschouwer. Haar half geopende mond met vochtige lippen geeft het geheel een haast sensuele uitstraling. Een grote, parelvormige oorbel licht op in de schaduw van haar hals.

Eigenlijk is het geen echte parel. Daarvoor is de bol veel te groot en te kostbaar. Het is weinig waarschijnlijk dat Vermeer, die het grootste deel van zijn leven in geldnood verkeerde, zo'n reusachtige parel in zijn bezit had. Wellicht gebruikte hij een metalen oorbel van verzilverd of gepolijst tin, dat veel goedkoper was en meer in de lijn lag van wat Vermeer zich kon permitteren. Ook een glazen gelakte druppeloorbel is een mogelijkheid.

Dezelfde oorbellen zien we meermaals opduiken in zijn oeuvre. Ook het Meisje met de rode hoed draagt ze, net als de Dame met dienstbode en Schrijvende vrouw in het geel. Nog andere vrouwen en meisjes op Vermeers schilderijen zijn getooid met gelijkaardige druppelvormige oorbellen. Het was een vast rekwisiet in zijn atelier.

Wie is zij?

Wie Vermeer als model nam voor het jonge meisje, is niet met zekerheid geweten. Het schilderij was zeker niet bedoeld als een écht portret. Het was een 'tronie', een anoniem gezicht dat een bepaalde gelaatsuitdrukking en emotie wou uitdrukken, eerder dan een natuurgetrouwe afbeelding van een meisje. Maar er stond natuurlijk wel iemand model voor Vermeer.

Filmbeeld met Scarlett Johansson en Colin Firth

In de film Girl with a Pearl Earring, naar het gelijknamige boek van Tracy Chevalier, vertolkt Scarlett Johansson de rol van het meisje dat poseert met de parel. In dit fictieve verhaal is zij een dienstmeid ten huize van Johannes Vermeer, gespeeld door Colin Firth. Maar dat is een fantasietje van de auteur.

Een mogelijk model dat wel eens gesuggereerd wordt, is Magdalena van Ruijven, dochter van de reeds vermelde Pieter van Ruijven, Vermeers belangrijkste opdrachtgever. Maar dan kunnen we ons de vraag stellen: zou van Ruijven een portret van zijn dochter besteld hebben in zo'n anonieme voorstellingswijze? Normaal gezien zou je dan een pronkportret verwachten met symbolen en verwijzingen naar de status en de rijkdom van de opdrachtgever, terwijl we hier een heel sobere voorstelling hebben die juist ontdaan is van rijkelijke details. Deze hypothese is daarom minder aannemelijk.

Maertge Vermeer

Vermits de Delftse schilder het niet breed had, gebruikte hij als model waarschijnlijk mensen uit zijn directe omgeving die gratis wilden poseren: zijn vrouw Catharina en zijn kinderen. Voor het meisje met de parel komt zijn oudste dochter Maria in aanmerking, menen specialisten. Vermeers echtgenote Catharina was al te oud voor deze voorstelling en de andere dochters waren nog te jong. Toen Meisje met de parel werd geschilderd was Maria ongeveer 13 jaar oud. Maria Vermeer of Maertge, zoals ze genoemd werd, poseerde wel vaker voor haar vader en figureerde mogelijk ook op het werk Allegorie van de schilderkunst. We herkennen hetzelfde ronde gelaat met de volle lippen.

Johannes Vermeer: Allegorie van de schilderkunst, detail (ca. 1666)

En misschien het voornaamste argument, volgens een Amerikaans criticus: "Only a father can paint such portraits." Spreekt er niet ongelooflijk veel liefde uit de manier waarop Vermeer het meisje heeft gepenseeld? Het is natuurlijk geen wetenschappelijk, objectief criterium, maar bekijk het schilderij nog eens goed. Het zou best wel eens waar kunnen zijn…

"Papa..."

"Hmmm?"

"Papa, moet ik hier nog lang blijven staan?"

"Nog eventjes, Maertge, en open je lippen es een beetje... Ja, houden zo..."

VRTNU VRTNU VRTNU