Spring naar inhoud

Romeo & Julia

Waargebeurd?

Romeo & Julia - © canvas / Koen De Vos
geschreven op 13 december 2018

Wanneer Hanne Decoutere de beroemde balkonscène danst uit het ballet 'Romeo en Julia' van Sergej Prokofjev, speelt ze een rol in een lange verhaaltraditie die vele eeuwen teruggaat. De Russische componist Prokofjev baseerde zich op het beroemde toneelstuk van William Shakespeare, maar de Engelse auteur was niet de oorspronkelijke bedenker van het verhaal.

Ga mee op zoek naar Romeo en Julia en ontdek dat niet àlles fictie is...

Heinrich von Angeli: Romeo & Julia (1871)

O Romeo, Romeo, wherefore art thou Romeo?

William Shakespeare

'Romeo en Julia' (in het Engels: 'Romeo and Juliet') is het tragische liefdesverhaal over de jonge Romeo Montague die verliefd wordt op de mooie Julia Capulet. De jonge geliefden behoren echter tot twee rivaliserende families en daardoor is hun liefde gedoemd. Om te ontsnappen aan een verplicht huwelijk met graaf Paris neemt Julia een slaapdrankje in, zodat ze dood lijkt. De tragedie komt tot een triest hoogtepunt wanneer Romeo het foutieve nieuws verneemt dat Julia overleden is. Hij neemt een dodelijk gif in en legt zich naast de slapende Julia. Wanneer ze ontwaakt en de dode Romeo ziet liggen, steekt ze zichzelf neer met zijn dolk.

Het zog. Cobbe portret van William Shakespeare

Strijd in Verona

In de versie van Shakespeare (ca. 1596) speelt het verhaal zich af in de Italiaanse stad Verona in het jaar 1302. De vete tussen de twee familieclans is geen fictie, maar is ontleend aan de historische strijd tussen de Welfen, waartoe de familie Montague behoorde, en de Ghibellijnen, de partij van de familie Capulet. Deze twee politieke fracties stonden tegenover elkaar in de zogenaamde Investituurstrijd, het conflict tussen de Duitse Roomse keizer of het wereldlijk gezag aan de ene kant, gesteund door de Ghibellijnen, en de paus of het kerkelijk gezag aan de andere kant, gesteund door de Welfen.

Deze principiële tegenstelling leidde tot een jarenlange strijd die vooral in de Noord-Italiaanse steden tot uiting kwam. Het politieke conflict werd zelfs 'architecturaal' uitgevochten in die zin dat de Ghibellijnen hun kastelen met kantelen in zwaluwstaartvorm bekroonden, terwijl de Welfen de traditionele rechthoekige kantelen gebruikten. Op die manier kon je al van ver zien tot welke fractie de kasteelheer behoorde.

Castello van Poppi met Welfen-kantelen (L) en Castelvecchio van Verona met Ghibellijnse kantelen (R)
Toeriste poserend op het beroemde balkon van Julia

Vals balkon

Zoals gezegd situeert Shakespeare het drama in Verona en de toeristenindustrie maakt hier gretig gebruik van, even vergetend dat het verhaal fictief is en dat alle zogenaamde 'ware' locaties van Romeo en Julia pure fantasie zijn. De meest bezochte locatie is zeker het Casa di Giulietta (het huis van Julia). Het 14de-eeuwse huis waar zij zou gewoond hebben, is nu een museum en een populaire bezienswaardigheid en wordt ook Casa Capuleti genoemd. Oorspronkelijk heette het Palazzo Cappelletti.

Het is een soort van bedevaartsoord geworden voor verliefde stelletjes. Men komt vooral om de rechterborst van het bronzen standbeeld van Julia te betasten. Dit zou immers geluk brengen in de liefde. Het beroemde balkon van Julia is pas in de jaren 1936-1940 aangebracht toen het pand steeds meer toeristen begon te trekken. Zouden de toeristen, die graag poseren op het balkon, weten dat de mooie stenen leuning eigenlijk is opgebouwd uit stukken van een gotisch grafmonument? Romantisch? Eerder morbide…

Het huis van Julia zonder balkon, eind 19de eeuw (L) en mét balkon na de verbouwingen van 1936 (R)

Engels, Frans, Italiaans...

Shakespeare nam een werk van de Engelse dichter Arthur Brooke als bron: The Tragicall Historye of Romeus and Juliet, een lang verhalend gedicht uit 1562. Brooke zelf inspireerde zich op de Franse renaissance-auteur Pierre Boaistuau de Launay, die onder de titel Histoires tragiques (1559) het verhaal bracht van "deux Amants, don't l'un mourut de venin, l'autre de tristesse".

Eigenlijk was dit niet veel meer dan een vertaling van een Italiaans voorbeeld, namelijk van de Italiaanse dichter Matteo Bandello. Bandello, een schrijver, soldaat, monnik en later zelfs bisschop, publiceerde in 1554 een reeks novelles in de traditie van Boccaccio's Decamerone.

Shakespeare kende Bandello's Novelle alleen via vertalingen, maar hij haalde er meermaals de mosterd voor zijn toneelstukken. Naast Romeo en Julia leverde Bandello ook stof voor vier andere stukken, waaronder Much Ado about Nothing en Edward III. Hebben we met Bandello wel de inspiratiebron van Shakespeare gevonden, hij is niet de uitvinder van het verhaal. Dan moeten we nog dieper de literatuurgeschiedenis induiken.

Luigi en Lucina

Zo komen we bij Luigi da Porto terecht, die kort voor 1524 zijn Historia novellamente ritrovata di due nobili amanti schreef: een tragische liefdeshistorie die zich afspeelt in… Verona met als hoofdpersonages Romeo en Giulietta. Mogelijk was dit verhaal deels autobiografisch, want da Porto had zelf een amoureus verleden met een onmogelijke liefde: de Venetiaanse schone Lucina Savorgnan, die echter omwille van familievetes niet kon of mocht ingaan op da Porto's avances. Romeo en Giulietta zijn dus eigenlijk Luigi en Lucina.

De kastelen van Montecchio Maggiore

Is Verona the place to be voor Romeo en Julia-fans? Daar denken ze in Montecchio Maggiore anders over: dit stadje, gelegen tussen Verona en Venetië, profileert zich ook als dé authentieke locatie van Romeo en Julia met niet minder dan twee kastelen: het Castello delle Villa, zogenaamd dat van Romeo, en het Castello delle Belleguardia, naar verluidt van Julia. Een legende, wellicht ontstaan door de vage verwantschap tussen de naam van de stad en die van Romeo Montague (Montecchi in het Italiaans). Maar legende of niet: de toeristen happen toe en bezoeken de twee tegenover elkaar liggende kastelen.

Villa Ottelio Savorgnan in Ariis: is dit het echte huis van Julia?

Da Porto's ongelukkige liefde situeerde zich in werkelijkheid niet in Verona, noch in Montecchio, maar in het Noord-Italiaanse dorp Ariis, in de ruime regio rond Venetië. De Villa Ottelio Savorgnan mét balkon, het landhuis van het geslacht Savorgnan, zou dan het échte huis van Julia alias Lucina Savorgnan zijn en niet de fake versie in Verona of de burcht in Montecchio.

Mariotto en Ganozza

Voor de dramatische verhaallijn baseerde Luigi da Porto zich niet alleen op zijn eigen trieste ervaringen, maar liet zich ook leiden door Mariotto e Ganozza, een verhaal geschreven door Masuccio Salernitano, postuum uitgegeven in 1476.

Salernitano, een dichter uit Zuid-Italië, plaatst de geschiedenis in Siena en ook zijn verhaal is een aaneenschakeling van dramatische gebeurtenissen: een wanhopige liefde, een dodelijke vechtpartij, een verbanning, een gedwongen huwelijk en uiteindelijk de dood van de twee geliefden. Allemaal elementen die ook bij Shakespeare voorkomen. We kunnen dus Salernitano met recht en reden beschouwen als de 'bedenker' van het verhaal.

Anthia en Habrokomes

Of toch niet? Want Salernitano mag dan de plot verzonnen hebben van de hele liefdestragedie, helemaal origineel was hij ook niet. De Italiaan kende immers zijn klassiekers en gebruikte enkele opvallende voorbeelden uit de Romeinse en Griekse Oudheid.

Het verhaal van Anthia en Habrokomes van de laat-Griekse auteur Xenophon van Efese (3de eeuw na Christus) bevat bijvoorbeeld een detail over een slaapdrank die een schijndood veroorzaakt, waardoor de jonge Anthia aan een opgelegd huwelijk hoopt te ontsnappen. Shakespeare, eat your heart out!

Overigens, deze Xenophon van Efeze is niet te verwarren met de oud-Griekse schrijver Xenophon van Athene, bekend bij iedereen die Latijn-Griekse heeft gedaan. Deze laatste leefde zes eeuwen daarvoor.

Mozaïek van Pyramus en Thisbe

Pyramus en Thisbe

En nu we toch in de Klassieke Oudheid zitten: de bekende Romeinse dichter Ovidius (43 v. C. – 17 n. C.) schrijft in zijn Metamorphoses over de onfortuinlijke liefde tussen Pyramus en Thisbe, een bekend verhaal uit de Griekse mythologie dat ook eindigt met de dood van beide geliefden: Pyramus denkt ten onrechte dat zijn lief dood is en pleegt daarom zelfmoord, waarop Thisbe zijn lijk ontdekt en haar geliefde in de dood achterna gaat. Gaat er een Shakespeariaans belletje rinkelen?

Dit soort van fatale liefdesverhalen was niet eigen aan de Grieken en Romeinen. Reeds in de oude Egyptische mythologie bestond het noodlottige verhaal van Isis en Osiris. Tragiek in de liefde, is er iets nieuws onder de zon…?

VRTNU VRTNU VRTNU