Spring naar inhoud

Operatie Dynamo

De geschiedenis achter de film 'Dunkirk'

Dunkirk - © 2017 Warner Bros. Ent.
geschreven op 05 juli 2017

Bij het begin van de Tweede Wereldoorlog in juni 1940 kwamen honderdduizenden geallieerde soldaten vast te zitten aan de Franse kust, bedreigd door de oprukkende Duitse troepen die hen langzaam insloten. Een massale evacuatie drong zich op. Maar hoe moest men al die manschappen over zee in veiligheid brengen? De film 'Dunkirk' vertelt deze minder bekende episode uit de oorlog.

Wat is de geschiedenis achter deze film? En wat was de rol van de Belgen bij deze evacuatie?

Wanneer de Tweede Wereldoorlog zich na de inval van Nazi-Duitsland in Polen in september 1939 ontplooit over het hele Europese continent, beginnen de Duitsers met een aanval op Frankrijk en de Lage Landen. Het militaire offensief van de Duitsers dwingt de geallieerde troepen tot een terugtrekkende beweging. Verrassend snel bereikt de Wehrmacht de Franse kanaalkust en omsluit stilaan de havenstad Duinkerke, waar honderdduizenden soldaten van de British Expeditionary Force (BEF) en Franse militairen bijeen zitten.

Eind mei 1940 is het duidelijk voor de geallieerde generaals dat ze op korte termijn weinig of geen actie kunnen ondernemen tegen deze Blitzkrieg van Hitler. Er rest slechts één optie: vluchten naar het veilige Engeland!

Churchill en Ramsay in de commandokamer

Operatie Dynamo

Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan: in en rond Duinkerke zijn honderdduizenden soldaten verzameld, die snel moeten geëvacueerd worden, terwijl de Duitsers blijven oprukken en de stad bedreigen. De Britse vice-admiraal Bertram Ramsay, door Churchill uit pensioen teruggeroepen, krijgt de opdracht de evacuatie te organiseren. Noch de Fransen, noch de Britten beschikken daar over voldoende schepen om al die manschappen te transporteren, en dan hebben we het nog niet over de vele duizenden tonnen militair materieel.

Daarom laat de Britse admiraliteit via de BBC een oproep verspreiden aan de eigenaars van gemotoriseerde vaartuigen om zich aan te melden. Ook kleine plezierbootjes, de zogenaamde 'little ships', zijn welkom. Koopvaardijschepen, ferryboten, vissersschuiten en andere vaartuigen worden gemobiliseerd om samen met enkele tientallen beschikbare destroyers, torpedoboten en mijnenvegers van de Britse en Franse marine de honderdduizenden bedreigde soldaten op te halen.

De operatie die de codenaam Dynamo krijgt, gaat van start op de avond van 26 mei 1940. De geallieerden kunnen profiteren van een tijdelijke aanvalspauze van de Duitse troepen op uitdrukkelijk bevel van Hitler. Over het waarom van deze Halt Order van de Führer is al veel inkt gevloeid. Maar dat is een andere kwestie.

Soldaten zwemmen naar één van de 'little ships' (uit de film 'Dunkirk')

Het eerste schip dat vanuit Dover naar Duinkerke vertrekt is de SS Mona’s Isle, een omgebouwd stoomschip dat voor de Royal Navy vaart. 1420 Britse soldaten worden overgebracht. Het is de eerste van de vele heen- en-weervaarten die de boten zullen maken.

De destroyer HMS Wolfhound wordt uitgezonden om de inscheping in Duinkerke in goede banen te leiden. Commandant is kapitein William Tenant die de bijnaam Dunkirk Joe zal krijgen. Een vloot van honderden vaartuigen, van grote passagiersschepen tot visserssloepen van amper 4,5 meter lang, pendelt dagenlang tussen Frankrijk en Engeland.

De haven van Duinkerke, maar ook de stranden langsheen de kust tot over de Belgische grens in De Panne, worden gebruikt voor de evacuatie. Een gevaarlijke operatie, want de Luftwaffe beheerst het luchtruim en laat de inschepende troepen niet ongemoeid vertrekken.

De schepen die kunnen aanleggen aan de pieren en kades, laten manschappen inschepen en varen terug naar Engeland. De kleine plezierjachten kunnen, in tegenstelling tot de grotere vaartuigen, tot aan de stranden varen en daar soldaten ophalen, die ze ofwel rechtstreeks naar Engeland brengen of afzetten op grote schepen die wegens hun diepgang niet dichtbij kunnen komen en verderop in zee liggen te wachten. Maar de branding laat deze kleine boten makkelijk omslaan en zinken. Daarom worden met militaire voertuigen provisorische pieren gemaakt aan de stranden om het inschepen te vergemakkelijken. Op die manier hebben de boten minder last van de golven.

Soldaten, opeengepakt tijdens de evacuatie (uit de film 'Dunkirk')

Damned Belgians

Het Belgische leger heeft zo lang mogelijk stand gehouden tegen de Duitse opmars om de evacuatie van de geallieerde legers een kans te geven, maar op 28 mei capituleert koning Leopold III tegen de zin van zijn regering. Vanaf dan ligt de weg naar de Noordzee open voor de Duitsers. Het wordt reppen voor de geallieerden! De capitulatie creëert een onduidelijke situatie, want er liggen heel wat Belgische koopvaardijschepen en vissersboten voor anker aan de Britse kust. Kunnen die ingezet worden of niet? Zijn de Belgische reders nog verzekerd als ze hun schepen uitlenen voor troepentransporten? Wie is verantwoordelijk?

De Nederlanders die met eenzelfde problematiek te maken krijgen, hakken de knoop begin juni door en stellen de Nederlandse schepen ten dienste van de Britten, maar de Belgische regering blijft aarzelen. De Britten zijn niet bepaald opgezet met die 'damned Belgain affair'.

Het is in die woelige dagen na de Belgische capitulatie ook niet duidelijk door wie België nu vertegenwoordigd wordt: eerste minister Pierlot vertoeft nog in Frankrijk, maar minister Jaspar, die op eigen houtje naar Londen is gereisd, speelt een soloslim en probeert een nieuwe regering te vormen. Het leidt tot heel wat politieke onduidelijkheid.

Chaotische taferelen bij de inscheping

Succes, maar geen overwinning

De eerste dag van Operatie Dynamo worden amper 7669 Britse soldaten uit de haven van Duinkerke weggehaald, maar geleidelijk aan verloopt de ontruiming vlotter en wordt tegelijk vanaf de stranden geëvacueerd, niet alleen Britten, maar ook Fransen, Belgen en Nederlanders. Op 31 mei kunnen niet minder dan 68.000 mensen ontzet worden uit de greep van de Duitsers. Op 4 juni varen de schepen de laatste keer over en weer. Daarna trekken de Duitsers de havenstad binnen. Op 5 juni kan Adolf Hitler triomfantelijk uitpakken met zijn overwinning.

Duinkerke is gevallen… Daarmee is de grootste strijd uit de wereldgeschiedenis beëindigd.
Adolf Hitler

In totaal zullen tijdens de 9 dagen dat Operatie Dynamo loopt 338.226 mensen vanuit Duinkerke en omgeving worden overgebracht, de meesten naar Engeland, hoewel Franse soldaten ook naar Normandische havens worden gevoerd. Operatie Dynamo mag dan in hoofdzaak een Britse en in mindere mate een Franse aangelegenheid zijn, er is toch ook een Belgisch aandeel. Heel wat soldaten van de British Expeditionary Force worden geëvacueerd vanop de stranden van De Panne en ongeveer 80 Belgische schepen, waarvan een meerderheid vissersboten, nemen deel aan de acties.

Niet iedereen raakt veilig weg. Door de aanvallen van de Luftwaffe en de beschieting van de boten vallen er spijtig genoeg heel wat slachtoffers. En de laatste achtergebleven soldaten (Britten, Fransen én Belgen) – toch nog altijd ruim 45.000 man – worden krijgsgevangen gemaakt door de Duitsers.

Achtergelaten voertuigen op het strand, ergens tussen Duinkerk en De Panne

De materiële schade is niet min: ongeveer 500 schepen worden tot zinken gebracht. Zowat al het zware militaire materieel van de British Expeditionary Force wordt noodgedwongen achtergelaten. De stranden tussen Duinkerke en De Panne liggen bezaaid met meer dan 2400 kanonnen, 20.000 motorfietsen, duizenden andere voertuigen, samen met ruim 70.000 ton munitie en enorme hoeveelheden brandstof. Bijna alle van de 445 Britse tanks worden in de steek gelaten. Men poogt wel veel te vernietigen of te saboteren, zodat de Duitsers er geen voordeel mee kunnen doen.

Hoewel Operatie Dynamo een succes kan genoemd worden, is het in feite niet meer dan een vlucht. Dat beseft Winston Churchill maar al te goed tijdens een toespraak voor het parlement in Londen.

We moeten voorzichtig zijn om deze bevrijding niet te beschouwen als een overwinning. Oorlogen worden niet gewonnen door evacuaties.
Winston Churchill
Franse en Britse havens die een rol speelden bij de evacuaties

Dynamo - Cycle - Ariel

De militaire evacuatie uit Duinkerke, Operatie Dynamo genoemd, moet samen gezien worden met twee gelijkaardige en daaropvolgende operaties: Operatie Cycle, dat troepen uit Le Havre evacueert, en Operatie Ariel, dat geallieerde soldaten vanuit Bretagne en de Atlantische kust naar Engeland voert. Aan de laatste evacuatie-actie Ariel nemen ook weer Belgische schepen deel, onder meer 7 ferryboten van de lijn Oostende-Dover. De drie operaties samen, die zich allemaal afspelen binnen een tijdspanne van amper vier weken, brengen meer dan 540.000 mensen uit Frankrijk naar Engeland.

Kort door de bocht zou je kunnen zeggen dat Operatie Dynamo het tegenovergestelde was van het latere D-Day, in 1944 toen geallieerde troepen vanuit Engeland op de Normandische kust landden met als doel de bevrijding van West-Europa (Operatie Overlord). Het verschil was wel dat de landing in Normandië in '44 een goed voorbereide en strak geplande operatie was, terwijl ze in '40 in Duinkerke onder druk moesten improviseren.

Zeedijk vol achtergelaten voertuigen

VRTNU VRTNU VRTNU