Spring naar inhoud

Michaelina, de vergeten kunstenares

Michaelina Wautier: Agnes en Dorothea - © KMSK Antwerpen
geschreven op 17 augustus 2018

In het Museum aan de Stroom (MAS) in Antwerpen loopt een grote tentoonstelling over Michaelina Wautier, een schilderes uit de 17de eeuw die tot voor kort volslagen onbekend was. Wie was deze kunstenares? Afkomstig uit Bergen werkte zij vooral in Brussel, maar veel verder gaat onze kennis niet…

Ontdek deze vergeten schilderes.

Vrouwelijke schilders zijn zeldzame verschijningen in de kunstgeschiedenis van de voorgaande eeuwen. Meestal worden ze overschaduwd door hun mannelijke collega’s, vaak ten onrechte. Het is niet dat vrouwen geen talenten hadden, ze kregen gewoon de kans niet die te ontplooien. De uitzonderingen die wel het schildersvak konden uitoefenen, dikwijls omdat ze familielid waren van een gevestigde schilder, moeten niet onderdoen voor de heren. Maar dan nog kunnen we ons afvragen of vrouwelijke kunstenaars niet eerder een reputatie genoten als curiosum dan als volwaardige artiest.

Uit de barokperiode zijn er enkele vrouwelijke namen bekend. De Antwerpse Clara Peeters (ca. 1580-1657) bijvoorbeeld is gekend voor haar uitmuntende stillevens. De Italiaanse Artemisia Gentileschi (1593-1652) schilderde grote bijbelse voorstellingen in de stijl van Caravaggio. En de Hollandse Judith Leyster (1609-1660) specialiseerde zich in genretaferelen à la Frans Hals.

Zelfportretten van Clara Peeters, Artemisia Gentileschi & Judith Leyster

Een meisje uit Bergen

En dan hebben we onze Michaelina Wautier (1604-1689), die in diezelfde 17de eeuw ook als schilderes actief was. Alleen weten we weinig over haar leven en haar persoon.

Zicht op de stad Bergen (1572), gravure van Braun & Hogenberg

Wat weten we wel? Ze werd geboren in Bergen, Henegouwen. In het doopregister van de Saint-Nicolas-en-Havré staat op 2 september 1604 een vermelding van Maria Magdalena Watier. Magdalena, ook Madeleine, Michelina, Michelline en andere varianten, groeit op in een bemiddeld milieu. Vader Charles was een vooraanstaand burger van Bergen. De familie Wautier, ook vermeld als Woutier, Wouteers, Wouters…, had in de voorbije generaties meermaals schepenen geleverd voor de stad. Er is ook sprake van een adellijke titel (seigneur).

Michaelina Wautier: Zelfportret

Michaelina had heel wat (half)broers en halfzussen, want haar vader is twee keer getrouwd geweest en kreeg in totaal 11 kinderen, die echter niet allemaal de volwassen leeftijd bereikten. Verscheidene van die broers bekleedden hoge functies. Zo was Michaelina’s oudere broer Jacques lid van de prestigieuze Bourgondische Garde van de Spaanse koning Filips IV in Madrid. Halfbroer Pierre was wapenheraut van Gelre en Pierre II, een broer met dezelfde voornaam, was cavaleriekapitein. Om maar te zeggen dat Michaelina opgroeide in een bevoorrechte omgeving.

Maria-altaarstuk in de kapel Notre-Dame de Bon Vouloir, Bergen (Havré), geschilderd door Anna Francisca De Bruyns

Maar hoe kwam ze als vrouw in contact met kunst in de stad Bergen en vanwaar haalde zijzelf het idee om schilderes te worden? Mogelijk spiegelde ze zich aan het voorbeeld van Anna Francisca De Bruyns, één van die zeldzame vrouwelijke artiesten uit die periode. De Bruyns, die even oud was als Michaelina, werkte een tijd in Bergen en het is niet onwaarschijnlijk dat de jonge vrouwen mekaar kenden en dat Michaelina haar collega als rolmodel nam. In hoeverre Michaelina in haar jonge jaren al schilderde, weten we niet. Waarschijnlijk woonde ze nog in het ouderlijk huis in Bergen tot in 1638, toen haar moeder overleed.

Charles Wautier: Portret van een man (zelfportret?)

Naar Brussel

Michaelina’s jongere broer Charles Wautier (1609-1703) was ook schilder. Hij moet omstreeks 1633 van Bergen naar Brussel, de hofresidentie, verhuisd zijn en het zou kunnen dat hij enkele jaren in Italië heeft verbleven en dat hij daar een opleiding heeft genoten. De Brusselse archieven spreken alleszins over Monsieur Wauti buytenlants gheleert (= in het buitenland opgeleid). Heeft Michaelina haar broer vergezeld op zo’n buitenlandse reis? Wie weet...

Portret van Andrea Cantelmo: gravure van Paulus Pontius naar het schilderij van Michaelina Wautier

Op een bepaald moment verhuisde ook Michaelina naar Brussel. Wanneer is onduidelijk. We weten wel dat ze in 1643 een portret afleverde van de Spaans-Italiaanse legeraanvoerder Andrea Cantelmo, die ze wellicht in Brussel had geportretteerd. Het schilderij van Michaelina is niet bewaard gebleven, maar wel bekend via een gravure. Het feit dat deze adellijke generaal Michaelina uitkoos om hem voor het nageslacht vast te leggen, wijst erop dat zij toen al een zekere faam moet gehad hebben en dus al enige tijd actief was als schilderes.

David Teniers II: Kunstkabinet van aartshertog Leopold Willem te Brussel

Aan het hof van de aartshertog

Charles en Michaelina, allebei kunstenaars en ongehuwd, woonden samen en deelden een atelier in de Gasthuisstraat in Brussel; later verhuisden ze naar een pand achter de Kapellekerk. De broer werd lid van het Brusselse schildersgilde, maar zijzelf niet. Al gauw krijgt ze, misschien dankzij bemiddeling van haar broer, connecties aan het hof te Brussel. Vooral de nieuw aangekomen landvoogd aartshertog Leopold Willem van Oostenrijk heeft belangstelling voor de schilderes. Hij zal vier schilderijen van haar opnemen in zijn collectie, maar geen enkel stuk van haar broer Charles.

Zeker een teken van appreciatie en misschien ook omdat de aartshertog haar als curiosum beschouwde. Werken, gemaakt door een vrouw, altijd leuk om mee uit te pakken in de collectie, toch? En dat Leopold Willem graag uitpakte met zijn kunstverzameling blijkt uit de schilderijen die hij liet maken van zijn kunstkabinet. De collecties van Leopold Willem zullen later mee de basis vormen van het Kunsthistorisches Museum in Wenen.

Michaelina Wautier: Triomf van Bacchus

Naaktmodel

Het topstuk op de tentoonstelling in het MAS is de Triomf van Bacchus, een monumentaal werk dat een stoet van de wijngod Bacchus voorstelt met zijn gevolg van saters, bacchanten en nimfen. Een bijzonder tafereel dat de veelzijdigheid van Michaelina aantoont, want in tegenstelling tot veel van haar vrouwelijke collega’s beperkt zij zich niet tot één genre: portretten, mythologische voorstellingen, religieuze taferelen, grote altaarstukken, kleine genretafereeltjes, bloemstukken… Michaelina’s oeuvre blinkt uit in heterogeniteit én kwaliteit. Welk genre ze ook beoefent, of het nu een adellijk portret is of een sierlijke bloemenkrans, alles is van topniveau.

Opvallend op de Triomf van Bacchus zijn de vele naaktfiguren die anatomisch perfect zijn weergegeven, wat doet vermoeden dat Michaelina mannelijke naaktmodellen moet gehad hebben, zéér uitzonderlijk voor een vrouw. Nu kon zij natuurlijk gebruik maken van het atelier van haar broer, die als man probleemloos modellen kon engageren zonder de heersende fatsoennormen te schenden.

Michaelina Wautier: Zelfportret op Triomf van Bacchus (detail)

Al even frappant is de nimf rechts op het schilderij. Deze vrouw met ontblote borst, met haar staf en wijnranken een volgelinge van Bacchus, houdt zich afzijdig van het uitbundig gezelschap. Ze kijkt de toeschouwer indringend aan. Dit is een zelfportret van Michaelina. Toch speciaal dat zij zichzelf - halfnaakt - afbeeldt in deze liederlijke voorstelling, al staat ze dan wat apart. Misschien houdt het verband met een zijdelingse betekenis van het voorgestelde bacchanaal, dat niet alleen staat voor wellust en genot, maar ook begrippen als artistieke inspiratie en creativiteit oproept.

Vergeten

In 1659 vinden we de laatste sporen van de artistieke bezigheden van Michaelina: een datering op een schilderij. Datzelfde jaar duikt haar naam ook op in de inventaris van de aartshertog als Jungfraw Magdalena Woutiers von Mons oder Berghen, Henegaw in Niderlandt. Nadien verdwijnt ze in de marges van de kunstgeschiedenis.

Op 1 november 1689 overleed Michaelina op de gezegende ouderdom van 85 jaar in Brussel. Haar broer Charles erfde al haar bezittingen. Hij zou zijn zus nog ruim overleven tot hijzelf in 1703 op 94-jarige leeftijd komt te sterven.

Michaelina Wautier: Twee meisjes als de heilige Agnes en Dorothea

De naam van Michaelina raakt vergeten, ook al omdat de meeste van haar schilderijen altijd in privébezit blijven en niet op de markt verschijnen. Wanneer ze uiteindelijk toch in de openbaarheid komen, worden ze niet meer herkend en foutief toegeschreven aan haar broer of aan andere mannelijke schilders met de naam Wouters. Nog in 1933 was de Oostenrijkse conservator Gustav Glück bovendien van oordeel – om niet te zeggen vooroordeel – dat het Bacchustafereel niet door een vrouw kón geschilderd zijn: vrouwen waren z.i. niet in staat om zulke monumentale voorstellingen te maken. Tot bijna 30 jaar geleden kunsthistorica Katlijne Van der Stighelen toevallig dit schilderij in het depot van het Kunsthistorisches Museum ziet staan... Intussen is Michaelina Wautier uit de schaduw getreden en dankzij de tentoonstelling in het MAS heeft ze definitief haar plaats veroverd in de kunstgeschiedenis van de barok.


Dank

Met dank aan prof. dr. Katlijne Van der Stighelen, hoogleraar aan de KULeuven en curator van de Michaelina-tentoonstelling in het MAS, voor de bereidwillige medewerking.

VRTNU VRTNU VRTNU