Spring naar inhoud

Met Einstein aan zee

Einstein - tramstatie De Haan - © canvas
geschreven op 10 augustus 2018

Wat doet uw reporter tijdens een hittegolf? Verkoeling zoeken aan zee en zo ontdekt hij ook nog een onderwerp voor een nieuw Curiosa-artikel.

In 1933 verbleef Albert Einstein samen met zijn vrouw Elsa gedurende een half jaar in een villa in De Haan. Op terugreis uit Amerika was hij in Antwerpen ontscheept, maar anti-joodse acties in Duitsland verhinderden dat hij doorreisde naar Berlijn. Einstein trok dan maar naar de Belgische kust, waar hij o.m. de schilder James Ensor ontmoette. Na zes maanden emigreerde hij definitief naar Amerika. De Villa Savoyarde, waar hij logeerde in De Haan, bestaat nog steeds.

Ga mee met Einstein naar De Haan...

Tijdens zijn verblijf in De Haan werd Einstein enkele malen gefilmd. Uitzonderlijke beelden van de Nobelprijswinnaar aan zee!
Albert Einstein en zijn vrouw Elsa
De SS Belgenland

Aankomst in Antwerpen

In het voorjaar van 1933 is Albert Einstein aan boord van de SS Belgenland, een stoomschip van de Red Star Line. Samen met zijn vrouw Elsa is de Nobelprijswinnaar op terugreis naar Europa na een verblijf in de Verenigde Staten waar hij in Pasadena gastcolleges heeft gegeven aan het California Institute of Technology (CalTech).

Tijdens de reis wordt het nieuws bekend dat de pas verkozen Duitse rijkskanselier Adolf Hitler op 23 maart dankzij de zogenaamde Machtigingswet dictatoriale volmachten heeft gekregen en dat Duitsland vanaf dat moment de facto een nazistaat is geworden. Duitse joden worden al snel het slachtoffer van een ware heksenjacht en wanneer Einstein op 28 maart aanmeert in Antwerpen, beseft hij dat een terugkeer naar zijn woning in Berlijn onmogelijk is. Als pacifist van joodse afkomst en fervent tegenstander van het naziregime is Einstein niet meer welkom in Duitsland.

Kasteel Cantecroy in Mortsel

Bij aankomst in het Centuryhotel in Antwerpen verklaart Einstein dat hij de Duitse bodem niet meer zal betreden zolang de nazi’s daar aan de macht zijn en de burgerlijke vrijheden niet gewaarborgd zijn. Hij zal zijn Duits paspoort inleveren en ontslag nemen uit de Pruisische Academie.

De Belgische wetenschapper Arthur De Groodt ontfermt zich over het echtpaar Einstein en brengt hen voor enkele nachten onder bij hem thuis op het Kasteel Cantecroy in Mortsel. De echtgenote van professor De Groodt reist intussen naar De Haan om er twee villa’s te huren in de Shakespearelaan, de Villa Savoyarde voor de Einsteins en het aanpalende La Maisonette voor haar familie.

De Shakespearelaan in De Haan met links de Villa Savoyarde en daarnaast La Maisonette
Villa Savoyarde en La Maisonette (voor de latere verbouwingen)

Belgisch verblijf

Vanuit Antwerpen spoort Einstein naar Oostende en met de kusttram rijdt hij verder tot in De Haan waar hij en zijn vrouw zich installeren in de Villa Savoyarde op 31 maart 1933. Ze zullen er een half jaar verblijven.

Dat Einstein ervoor kiest om tijdelijk in België te vertoeven, is geen toeval. Hij kent ons land goed. In Brussel had hij meermaals deelgenomen aan de gereputeerde Solvayconferenties. Dat waren internationale wetenschappelijke colloquia over chemie en fysica die bijgewoond werden door dé topwetenschappers van dat moment, vaak heel wat Nobelprijswinnaars, o.m. Marie Curie, Niels Bohr, Max Planck, Ernest Rutherford en Albert Einstein zelf.

Groepsfoto van de Solvayconferentie van 1927 in Brussel. Einstein zit in 't midden. Enige vrouw in 't gezelschap is Marie Curie, links naast haar zit Max Planck

Einstein was in Brussel ook in contact gekomen met de koninklijke familie. Hij was een graag geziene gast op het Kasteel van Laken bij koning Albert I. Vooral met koningin Elisabeth kon de wetenschapper het goed vinden. Ze deelden dezelfde liefde voor muziek en speelden samen viool. Ze converseerden makkelijk in hun beider moedertaal, het Beierse dialect, en zouden jarenlang blijven corresponderen. Naar verluidt zou de koningin zelfs persoonlijk een omelet gebakken hebben voor een hongerige Einstein toen hij een keer in Laken op bezoek kwam.

Einstein en koning Albert I in het park van Laken (1932). Op de achtergrond herken je de Japanse toren

In De Haan aan zee

In de Villa Savoyarde in De Haan krijgt het echtpaar Einstein al gauw bezoek van Helen Dukas, Alberts vaste secretaresse, en Walther Mayer, zijn wetenschappelijke assistent. Ook zijn stiefdochter Margot Löwenthal, dochter uit Elsa’s eerste huwelijk, vervoegt het gezelschap. Stilaan raakt bekend dat de beroemde wetenschapper in het Belgische kustplaatsje verblijft. Vanaf 12 april 1933 zal de gendarmerie van De Haan op discrete wijze de veiligheid van de geleerde en zijn gezin verzekeren.

Het echtpaar Einstein bij de Villa Savoyarde

Albert Einstein zelf blijft niet stilzitten. Hij reist meer dan eens naar Brussel om voordrachten te geven en naar Laken op visite bij de koning en de koningin. In juli vaart hij naar Engeland om in Oxford een college te geven. In Oostende spreekt hij voor de plaatselijke Rotary-afdeling en geeft een vioolrecital in het Kursaal van de badstad.

In De Haan leeft hij bescheiden en kalmpjes aan op z’n zomers. Hij gaat soms muziek spelen in het Hotel Des Dunes, doet een terrasje in het Grand Hotel Belle-Vue en ontvangt collega-wetenschappers, politici, kunstenaars en diplomaten.

Het gezelschap op het terras van restaurant Coeur Volant. Einstein zit links, Ensor zit uiterst rechts

Eten met Ensor

In augustus wordt Einstein geïnviteerd door de Franse minister van onderwijs Anatole de Monzie om samen met James Ensor in het gerenommeerde restaurant Coeur Volant aan de Normandiëlaan in De Haan te dineren. De Monzie was eigenlijk naar België gekomen om Ensor met een bezoek te vereren, maar hij profiteert van de gelegenheid om tegelijk ook Einstein te ontmoeten. Er zijn verscheidene foto’s bewaard van dit memorabele etentje. Ensor en Einstein zijn op dat ogenblik allebei beroemdheden, maar in hoeverre ze elkaar persoonlijk kennen, is niet geweten.

Op een pleintje in de Normandiëlaan naast het pand waar het restaurant Coeur Volant was gelegen, staat nu een standbeeld van Einstein op een zitbank. Net zoals bij het beeld van de kotmadam op de Oude Markt in Leuven, kan je plaats nemen naast Einstein.

Uw reporter bij Einstein in De Haan (reporter zit links)

Verdwenen portret

Eén van de weinige mensen met wie Einstein heel informeel, zelfs vriendschappelijk omgaat, is de Vlaamse kunstschilder Alfons Blomme. Deze schilder uit Roeselare heeft een huis en atelier in De Haan en tijdens een wandeling in de duinen ziet hij een jonge vrouw zitten schilderen. Het meisje probeert een geit op papier te zetten, maar het resultaat is stuntelig. Blomme stelt voor om te helpen. Het meisje is zo opgetogen dat ze vraagt of hij haar tekenles wil geven. Blomme overhandigt haar zijn kaartje als ‘Bestuurder der Academie van Oostende’. Omdat ze Frans spreekt met een vreemd accent, vraagt Blomme wie zij is. Tot zijn verbazing antwoordt ze: “Ik ben Margot Einstein, de dochter van Albert Einstein.”

’s Anderendaags komt Margot in de Villa Memlinc van Alfons Blomme haar eerste tekenles volgen. Einstein wordt een vaste bezoeker bij Blomme. Omdat het in de Villa Savoyarde soms wat druk is, biedt Blomme aan dat Einstein en zijn assistent Walther Mayer in zijn studio mogen komen werken. Ze maken graag gebruik van dit aanbod en Mayer krijgt zelfs een reservesleutel van de Villa Memlinc.

Einstein en Alfons Blomme (8 mei 1933)

De vriendschap tussen Blomme en Einstein resulteert in het enige portret dat is geschilderd met de wetenschapper als levend model. Op 8 mei 1933 vraagt Blomme op de man af of hij niet eens een portret van Einstein zou mogen maken. De geleerde antwoordt spontaan: “Waarom niet nu? Ik sta hier voor u!” Staande in de duinen bij de Villa Memlinc schildert Blomme het portret. Fotografen leggen dit tafereel vast. Vreemd genoeg is de locatie van het originele schilderij op moment onbekend.

Alfons Blomme: portret van Einstein (1933)

Naar Amerika

Op 31 augustus 1933 wordt de joodse professor Theodor Lessing vermoord door nazisympathisanten in Tsjechoslowakije. Einstein is geschokt door deze politieke moord en beseft plots dat hij niet meer veilig is in Europa. Op 9 september 1933 verlaat hij incognito De Haan in het gezelschap van een Britse reporter en vaart met de ferry vanuit Oostende naar Engeland. Korte tijd later zal Elsa Einstein hem vervoegen en samen vertrekken ze definitief naar Amerika.

Op 17 oktober arriveert Einstein in de Verenigde Staten. Hij vestigt zich in Princeton, waar hij de rest van zijn leven zal blijven. Ook zijn medewerkers Mayer en Dukas zullen hem volgen naar Amerika.


Dank

Met dank aan de toeristische dienst van De Haan, waar je de folder 'In de voetsporen van Einstein' kan verkrijgen.

VRTNU VRTNU VRTNU