Spring naar inhoud

Kerkasiel in België

Kerkasiel in België - © canvas
geschreven op 10 januari 2019

Een gebedsdienst in een protestantse kerk in Den Haag duurt nu al weken aan een stuk en het einde is nog niet in zicht. Zolang de dienst loopt, mag de Nederlandse overheid een Armeens gezin dat zich in de kerk bevindt niet repatriëren. Kerkasiel heet dat. Bestaat dat écht? Ook in België? Canvas Curiosa zoekt het uit.

Kerkasiel: van eeuwenoud privilegie tot modern actiemiddel

Hayarpi Tamrazyan, de 21-jarige dochter van het Armeense gezin, in de Bethel-kerk in Den Haag

Het geval Tamrazyan

Het Armeense gezin Tamrazyan woont al negen jaar in Nederland. Nu worden ze met uitwijzing bedreigd. Hoewel verschillende rechters in hun asielzaak een positief oordeel gaven, besloot de Raad van State in Nederland toch dat het gezin uitgezet kan worden. Een protestantse kerk in Den Haag besloot in actie te treden. Sinds vrijdag 26 oktober is er een doorlopende kerkdienst aan de gang in buurt-en-kerkhuis Bethel. Hiermee wordt kerkasiel verleend aan het gezin, want in Nederland mag de overheid een kerk tijdens een religieuze dienst niet binnenvallen.

Hayarpi Tamrazyan tijdens de kerstviering

Volgens artikel 12 van de 'Algemene wet op het binnentreden' geldt immers dat de overheid niet "in de ruimte bestemd voor godsdienstoefeningen of bezinningssamenkomsten van levensbeschouwelijke aard, gedurende de godsdienstoefening of bezinningssamenkomst" mag binnentreden. Met andere worden: tijdens een gebedsdienst is een kerk onschendbaar. Intussen is de dienst in Den Haag al meer dan twee maand aan de gang. Sympathisanten van over heel Nederland lossen mekaar af en verzekeren tijdens deze donkere dagen een constante aanwezigheid in de kerk.

Forum Romanum, waar o.m. de tempel van Veiovis een asielfunctie had

Romeinse tempels

Eerst even het begrip kerkasiel historisch duiden: reeds bij de Grieken en de Romeinen hadden tempels en cultusplaatsen een aparte status. Hetzelfde goldt voor standbeelden van de keizer: een slaaf die mishandeld werd door zijn meester kon toevlucht zoeken bij zo'n beeld. Ook in de Bijbel is er sprake van asiel: bij de oude Israëlieten waren er plaatsen die als 'vrijsteden' werden aangeduid, plekken waar mensen in geval van een conflict de wijk konden nemen in afwachting van een proces.

In de 4de eeuw werd deze asielpraktijk door de katholieke kerk aanvaard. Zo verklaarde het Concilie van Carthagena in 399 dat iemand die in een kerk zijn toevlucht zocht niet mocht worden verjaagd. Naarmate ook het burgerlijk strafrecht zich ontwikkelde, werd het kerkelijk asielrecht verder afgelijnd en duidelijk bepaald welke misdrijven bijvoorbeeld niet in aanmerking kwamen. Het was immers niet de bedoeling dat een kerk asiel zou verlenen aan pakweg een massamoordenaar.

Kerkelijk grenspaaltje in Maastricht

In een constitutie uit de 5de eeuw werd bepaald dat diegenen die toevlucht zochten tot een kerk veilig waren tot op een afstand van 50 passen van de kerkdeur. Dat leidde natuurlijk wel eens tot betwisting. Daarom gingen in de middeleeuwen sommige kerkelijke instellingen, zoals kathedralen, kloosters of kapittelkerken, hun territorium afgrenzen met immuniteitspaaltjes, zodat duidelijk was waar de grenzen van het kerkasiel lagen.

Dat kerkasiel niet altijd garant stond voor onschendbaarheid en veiligheid blijkt uit een geval dat door Gregorius van Tours wordt beschreven. In het jaar 584 zocht ene Eberulf zijn toevlucht tot de Sint-Martinuskerk in Tours. Hij werd verdacht van moord, maar zijn vlucht in de kerk mocht niet baten, want hij werd zelf gedood tijdens een gevecht met tegenstanders.

Het fenomeen kerkasiel was ook een element in een principiële tegenstelling die wel vaker aan de oppervlakte kwam: nl. de twist tussen kerkelijke en burgerlijke autoriteiten. De kerk had van oudsher veel privilegies, ook fiscaal en juridisch, en daar waren niet alle overheden blij mee. Daar kwam een einde aan met de Franse Revolutie toen de voorrechten van de kerk en de clerus grondig werden ingeperkt.

Tentjes van Afghaanse vluchtelingen in de Brusselse begijnhofkerk

En in België?

En vandaag? Geldt er nu nog kerkasiel in ons land? Als er iemand beslagen is in het kerkelijk recht en aanverwante disciplines, is het professor Rik Torfs. Dus togen wij naar de faculteit Kerkelijk Recht van de KULeuven.

De laatste tijd duikt kerkasiel weer op en niet alleen in Nederland. Enkele jaren geleden verbleven Afghaanse vluchtelingen in de Brusselse begijnhofkerk. Konden zij zich beroepen op het asielrecht? De professor is formeel: strikt genomen bestaat kerkasiel niet meer. In het kerkelijk recht werd het kerkasiel geschrapt in 1983. En in het huidige Belgisch burgerlijk wetboek wordt het niet eens vermeld.

Als het vandaag nog wordt gerespecteerd, bijvoorbeeld in het geval van die Afghaanse vluchtelingen, is dat louter een vorm van gewoonterecht en toch ook uit een zekere eerbied voor cultusplaatsen.

Juni 2010: huiszoeking in de Sint-Romboutskathedraal in Mechelen

De Belgische overheid heeft de gewoonte het kerkasiel te respecteren en niet gewapenderhand een kerkgebouw binnen te stormen om actievoerders op te pakken. Strikt genomen kan dat dus wel, zeker wanneer de bezetting van een kerk zou gebeuren zonder toestemming van de pastoor. In dat geval zou een pastoor een beroep kunnen doen op de politie om ongewenste actievoerders uit 'zijn' kerk te laten verwijderen. En dat justitie niet schroomt om een kerk uit te pluizen, weten we sinds Operatie Kelk – de huiszoeking in het kader van het onderzoek naar kindermisbruik in de kerk – toen onderzoekers de Sint-Romboutskathedraal in Mechelen binnenvielen en daar zélfs het grafmonument van kardinaal Mercier openbraken.

Kerkasiel – of het nu wettelijk is of niet – is uiteraard altijd maar een tijdelijke toestand. Een kerkgebouw is niet voorzien op een langdurige huisvesting van mensen qua sanitair, keukenfaciliteiten en dies meer. Maar als drukkingsmiddel is het natuurlijk ideaal.

Grote moskee van Brussel

En wat met een synagoge of een moskee? In onze historische traditie kennen we kerkasiel al eeuwen. Zou het vandaag ook mogelijk zijn in een andere cultusplaats? Een moskee bijvoorbeeld? Net zoals er voor asiel in een christelijke kerk geen wettelijke basis (meer) bestaat, geldt hetzelfde voor een moskee of welke andere ruimte ook.

Sans-papiers op de Brusselse campus

En universiteiten? Is een universitaire campus ook 'onschendbaar'? Een aantal jaren terug verschafte de universiteit van Brussel onderdak aan sans-papiers die met een hongerstaking een verblijfsvergunning wilden bekomen. Waren deze mensen door hun verblijf op de campus automatisch beschermd? In vroegere tijden hadden universiteiten een aparte status met eigen rechten, maar vandaag is dat niet meer zo. Wanneer een universiteit met rust wordt gelaten, heeft dat meer te maken met respect voor de instelling dan met een wettelijk asielrecht. Net zoals een kerkgebouw kan een campus uiteindelijk geen onschendbaarheid claimen.

Dank

Met dank aan professor Rik Torfs van de faculteit Kerkelijk Recht, KULeuven

VRTNU VRTNU VRTNU