Spring naar inhoud

Kenau van Haarlem

De Jeanne d'Arc der Nederlanden

Kenau Simonsdochter Hasselaer - © .
geschreven op 02 maart 2018

In de nieuwe Canvas-reeks Amazones gaat Phara de Aguirre op zoek naar vrouwen die de wapens opnemen. Ook in onze eigen geschiedenis waren er vrouwen die deze radicale keuze maakten: bijvoorbeeld Kenau Simonsdochter Hasselaer, de Jeanne d'Arc van Haarlem.

Ontdek de spannende geschiedenis van deze 17de-eeuwse vrijheidsstrijdster uit de Nederlanden

Amazones in de geschiedenis

Vrouwen die gewapend ten strijde trekken: er zijn tal van voorbeelden uit de geschiedenis. Penthesilea en haar dappere Amazones uit de Griekse mythologie gaan mogelijk terug op Scytische voorbeelden. In Azië kennen we de Indische vrouw-soldaten van keizer Chandragupta ten tijde van Alexander de Grote of de Japanse vrouwelijke samurai, de zogenaamde Onna-Bugeisha. In de Romeinse amfitheaters traden vrouwelijke gladiatrices op, die net zoals hun mannelijke collega’s in de arena mekaar moesten bevechten. De Keltische koningin Boudicca versloeg omstreeks het jaar 60 met haar leger een Romeins legioen. De Noormannen kenden Viking krijgsvrouwen, zoals mag blijken uit een vikinggraf in het Zweedse Björkö waar naast een skelet ook strijdpaarden en een heel arsenaal aan wapens lagen begraven. Onderzoek heeft uitgewezen dat het lichaam toebehoorde aan een vrouw. In het koninkrijk Dahomey, het huidige Benin, bestond een militaire elite-eenheid volledig uit vrouwelijke maagden, de Afrikaanse Ahosi.

(vlnr) Amazone Penthesilea - Japanse Onna-Bugeisha - Soldate van de Afrikaanse Ahosi

In de 12de eeuw kwam een Engelse edelvrouw Petronilla de Grandmesnil, gravin van Leicester, gewapenderwijs in opstand tegen de koning. In diezelfde periode nam een grote groep vrouwen deel aan de Derde Kruistocht naar Jeruzalem. Net als hun mannelijke collega’s toonden deze vrouwelijke Kruisvaarders zich niet bepaald vredelievend: omstreeks 1190 zouden ze eigenhandig een groep krijgsgevangenen hebben gedood. In de Franse stad Beauvais staat het beeld van Jeanne Hachette, die de stad verdedigde tegen Bourgondische belegeraars. En uiteraard was er Jeanne d’Arc, de Maagd van Orleans die in de 15de eeuw geharnast en gewapend vocht tegen de Engelsen.

(vlnr) Jeanne Hachette, Beauvais - Jeanne d'Arc, Parijs - Christina van Lalaing, Doornik

Maar ook in onze eigen geschiedenis zijn er vrouwen, die in de rij van strijdbare amazones een plaats verdienen: zo streed Christina van Lalaing (1545-1582) in afwezigheid van haar man, de stadhouder van Doornik, tegen de Spaanse troepen bij het beleg van die stad. Haar standbeeld siert het marktplein van Doornik.

Kenau, een harde tante

Wij richten onze aandacht op een andere amazone uit onze contreien die tot de verbeelding spreekt: Kenau Simonsdochter Hasselaer (1526-1588) uit de Hollandse stad Haarlem. Aan haar naam danken we het Nederlandse woord kenau, synoniem voor een bazige vrouw, een manwijf.

Pieter Bruegel: De Dulle Griet (1563)

Een vrouw onder de wapens… Wie een beetje thuis is in de kunstgeschiedenis – en u als lezer van de Canvas Curiosa bent dat uiteraard - denkt dan al gauw aan De Dulle Griet, de oorlogszuchtige furie op het schilderij van Pieter Bruegel uit 1563. Er is een gelijkenis met de voorstelling van Kenau Simonsdochter Hasselaer in het Rijksmuseum, een anoniem werk dat van enkele jaren later dateert.

Kenau wordt afgebeeld als een vrouw in een zwart kleed, een met kant afgezet kraagje en een witte muts met lange linten. Ze is zwaar bewapend met een hellebaard, een pistool, een kruitbus en een steekwapen. Op ditzelfde schilderij lezen we het opschrift:

Siet hier een vrou genamt Kenou
Vroom als een man die taldertyt
Vromelyck bestryt den Spaensen tiran.
Aetatis 47 - 1573

Kenau Simonsdochter Hasselaer  (ca. 1573)

Wie is deze vrouw die in deze heldhaftige pose wordt voorgesteld? En aan welke daden heeft ze die heldenstatus te danken?

Kenau Simonsdochter Hasselaer wordt geboren in 1526 als tweede dochter van Simon Gerritsz Brouwer en Guerte - of Geertrui - Hasselaer in een vooraanstaand brouwersgeslacht uit de Hollandse stad Haarlem. De familie heeft contacten in de hogere kringen. Kenau’s schoonbroer Junius is stadsgeneesheer van Haarlem en lijfarts van Willem van Oranje en haar neef, Pieter Hasselaer, is persoonlijke bode van de prins.

Op 18-jarige leeftijd huwt Kenau met Nanning Gerbrantsz Borst, een gegoede scheepsbouwer. Het echtpaar krijgt vier (mogelijk vijf?) dochters en één zoon. Niet alle kinderen bereiken de volwassen leeftijd. In het voorjaar van 1562 overlijdt Nanning Borst. Kenau neemt de scheepsmakerij over: in documenten uit april ’62 laat zij zich optekenen als weduwe én scheepsmaakster.

De firma bloeit onder haar management. De 36-jarige weduwe bouwt karveelschepen, een courant Hollands scheepstype uit die periode, zowel voor de binnenvaart als voor de Europese zeevaart. Kenau ontpopt zich tot een gewiekste zakenvrouw die niet aarzelt om schuldenaars voor het gerecht te dagen. Wanneer een scheepstimmerman overlijdt laat Kenau onmiddellijk beslag leggen op diens half afgewerkt schip en procedeert ze tegen de opdrachtgever om de verschuldigde bedragen te betalen. Ze is vasthoudend en na vier jaar procederen haalt ze juridisch haar gelijk.

Om het met een boutade te zeggen, Kenau Simonsdochter is een harde tante die van aanpakken weet. En dan moet het strafste nog komen...

Zicht op Haarlem (17de eeuw)

Het Beleg van Haarlem

Het heldenverhaal van Kenau begint in december 1572. De strijd tussen de opstandige provincies in de Nederlanden en de Spaanse troepen van de hertog van Alva is in volle gang. De Spanjaarden hebben maanden voordien al lelijk huisgehouden in Mechelen, Roermond, Zutphen en Naarden waar telkens moorddadig was optreden, ook tegen onschuldige burgers. Moordpartijen, brandstichting en plundering, executies en verkrachtingen… De Spaanse soldaten zijn geen doetjes. Wanneer ze op 3 december aan de stadspoorten van Haarlem arriveren, is hun reputatie hen al vooruitgesneld.

De bevolking van Haarlem, geconfronteerd met het gevreesde Spaanse leger, weigert zich zomaar over te geven en sluit de poorten. Op 10 december begint het beleg door 4000 Spaanse soldaten met als commandant Don Frederik, zoon van de hertog van Alva. Haarlem wordt verdedigd door een Hollands garnizoen van ca. 3000 Oranje-gezinde soldaten onder leiding van kapitein Wigbolt Ripperda.

(lees verder onder de afbeelding)

Kenauw Hasselaar heldinne in't beleg van Haarlem - Het optreden der vrouwen in't beleg tot Haarlem (1572)

De Spanjaarden bestoken de Haarlemse stadswallen met zwaar kanonvuur. Ruim 10.000 kanonkogels worden afgevuurd en op 19 december bestormen ze de muren in de hoop de stad te veroveren.

En nu treedt Kenau op de voorgrond. Volgens talrijke verhalen zou Kenau, 'een cloecke vrouwe ende eerbaer weduwe, omtrent 46 jaren out' gevochten hebben 'met spiessen, bussen ende sweert, als een man haer behelpende in vrouwelycke habijt' (citaat van Emanuel van Meteren, 1599). Ze zou een groep Haarlemse vrouwen hebben aangevoerd in de strijd. Van bovenop de omwalling zouden die de Spaanse belegeraars hebben bestookt met hete pek en kokend water.

Strijdtoneel met Kenau Simons Hasselaer

Ook het verslag van de Jezuïet Strada, geschreven in 1602, maakt melding van de 'heldin genaamd Kennava'. De Hollandse schrijver PC Hooft spreekt in zijn Nederlandsche Historiën (1642) over de 'moedighe mannin' die ten tijde van het beleg leiding geeft aan meer dan 300 vrouwen. 'Mannin' is niet negatief bedoeld, maar duidt op dapperheid en onverschrokkenheid, eigenschappen die men traditioneel eerder aan een man toeschreef.

Eigentijdse geuzenliederen, prenten en pamfletten die gretig werden verdeeld, niet alleen in de Nederlanden, maar evengoed in Duitsland, brengen ooggetuigenverslagen over de weduwe Kenau en haar vrouwelijke Haarlemse strijdsters. Bij een Duitse prent lezen we de titel 'Der Amazonen Weiberstreit'. In deze en andere publicaties is er sprake van twee vrouwenvendels, m.a.w. legereenheden onder aanvoering van 'Hauptmännerin von Kennow'. De Duitse journaals loven de onverzettelijke Haarlemse vrouwen, de 'mannhaftige Weiber' die de Spanjaarden weten te verjagen met pektonnen, brandend stro, kokend water, stenen en dakpannen. Een monnik uit Amsterdam Wouter Jacobs schrijft in zijn dagboek in 1573 over twee vendels vrouwen in Haarlem: 'seer stoutelic ende vroom'. Een geuzenliedje uit 1573 bezingt 'twee vaendels ghemonsterde vrouwen'.

Het meest betrouwbaar lijkt een journaal dat wordt uitgegeven door Johannes Arcerius, een Friese auteur die naar Haarlem was uitgeweken en later naar Utrecht verhuisde. We citeren: 'Bysonder was daer een seer manlycke vrou, die met recht een Manninne ghenoemt mocht worden, met name Kenu… welcke met wapenen ende geweer het ghemeen welvaren voorstonde…' (= ze diende het algemeen belang met wapens en geweer) Het verslag is gedateerd op 15 februari 1573, dus nog tijdens het beleg. Deze Arcerius was bevriend met Kenau’s schoonbroer, de arts Junius.

Van Meeteren, Strada en Hooft hebben zich waarschijnlijk op deze liederen en pamfletten gebaseerd voor hun latere verslagen. En PC Hooft – weliswaar geen rechtstreekse getuige – kende wel persoonlijk de neef van Kenau, Pieter Hasselaer, de reeds vermelde vertrouweling van Willem van Oranje.

Prent van Kenau (1599)

Het vege lijf

Dat er vrouwen deelnemen aan de verdediging van de stad is op zich niet uitzonderlijk. Meestal betrof het logistieke steun, bijvoorbeeld het aanvoeren van munitie of materialen om de wallen te versterken. Dat de Haarlemse vrouwen een stapje verder gaan en actief de strijd aangaan, is voorwerp van discussie. Volgens sommige onderzoekers is het verhaal van Kenau en haar vrouwenvendels een mythe, een legende. Maar andere historici wijzen net op de liederen en pamfletten die reeds in 1573 zijn ontstaan en dus bijna gelijktijdig mét of onmiddellijk ná de gebeurtenissen in Haarlem zijn geschreven.

Bovendien hadden de Haarlemse vrouwen redenen genoeg om zich te verdedigen tegen de Spaanse troepen. De verhalen over massale verkrachtingen en moorden in Mechelen, Zutphen en Naarden waren voldoende aansporing om de wapens op te nemen en het vege lijf - letterlijk - te redden.

De Spaanse aanvallen worden in eerste instantie afgeslagen en het beleg zou nog maanden duren tot Haarlem op 13 juli 1573 uitgeput en uitgehongerd capituleert. Tegen betaling van 240.000 gulden wordt voorkomen dat de stad geplunderd zou worden en blijven de burgers gevrijwaard. Uiteindelijk zullen de Spanjaarden toch nog 2000 soldaten en Oranje-gezinden executeren. De eersten worden onthoofd, onder hen kapitein Ripperda. Later worden de ongelukkigen twee-aan-twee samengebonden en verdronken in de rivier.

Executies door de Spanjaarden na het beleg van Haarlem (1573)

En Kenau? Verdronken? Vermoord? Verhuisd?

Samen met andere burgers kan Kenau – tegen betaling – de stad ongedeerd verlaten. Haar naam duikt later nog op in Delft, Middelburg, Arnemuiden en Leiden, meestal in processtukken rond financiële conflicten die ze had met jan en alleman. In 1579 is ze terug in Haarlem. Maar ze wordt niet bepaald geëerd als een heldin. Door haar herhaaldelijk procederen, zowel tegen leveranciers, schippers of opdrachtgevers als tegen de stedelijke overheid, krijgt ze een slechte bijnaam. Eén van de vele processen gaat over een lading hout die Kenau tijdens het beleg van Haarlem in 1573 had geleverd aan de stad en waarvoor ze nog altijd niet was vergoed. Uiteindelijk wint ze deze zaak, zij het postuum.

De laatste vermeldingen van Kenau vinden we in 1588. Kenau – dan 62 jaar – is met een schip onderweg naar Noorwegen om hout in te kopen. Ze wordt het laatst gesignaleerd rond 23 oktober 1588. Daarna ontbreekt elk spoor. Nochtans duikt haar schip later weer op in het bezit van een Deense schipper, die verklaart het gekocht te hebben als zeevond, m.a.w. een onbeheerd vaartuig dat leeg is aangetroffen op zee (dat gebeurde wel vaker na een zware storm).

Is Kenau verdronken in een storm ergens op de Noordzee? Is ze het slachtoffer geworden van piraten en gedood tijdens een schermutseling? Of heeft ze bewust de wijk genomen naar Scandinavië om daar een nieuw lucratief bestaan op te bouwen, verlost van alle processen waarin ze verwikkeld zat in Holland? En heeft ze in 't geniep haar schip verkocht aan die Deense schipper? Ze wordt in elk geval dood verklaard door het Hof van Holland in 1589.

Kenau Simonsdr. Hasselaar tijdens het beleg van Haarlem

In de daarop volgende eeuwen is Kenau een populair onderwerp voor historieschilders en een voorbeeld voor Hollandse nationalisten, maar tegelijk beginnen historici te twijfelen aan de waarheidsgetrouwheid van de vele heldenverhalen rond Kenau. Recent onderzoek is dan weer positiever en vandaag wordt algemeen aangenomen dat Kenau echt als strijdbare historische vrouw wel degelijk heeft deelgenomen aan de verdediging van Haarlem.

Maar de pejoratieve bijklank van haar naam Kenau, als synoniem voor bazig manwijf, is ze nooit meer kwijt geraakt.

VRTNU VRTNU VRTNU