Spring naar inhoud

Jean Brusselmans, schilder van Brabant

Jean Brusselmans - De Storm - © Herbert Foundation Gent
geschreven op 09 februari 2018

In het Gemeentemuseum Den Haag opent op 17 februari 2018 een grote retrospectieve rond de Brabantse schilder Jean Brusselmans (+1953, Dilbeek). Wie was deze fauvist en expressionist-tegen-wil-en-dank? En wat heeft acteur Mandus De Vos aka Verastenhoven uit De Collega's hiermee te maken?

Een kleurrijke kijk op een verrassende kunstenaar
De oogst

Leven voor de kunst

Jean Brusselmans wordt geboren in 1884 in een simpele Brusselse volksfamilie. Vader Brusselmans baat samen met zijn vrouw een klein kleermakersatelier uit in de Marollen. Van huize uit een anarchistisch nest, gericht tegen het kleinburgerlijke, leggen ze een grote nadruk op de individuele vrijheid. Het gezin Brusselmans woont enkele jaren in Parijs en Doornik, maar in 1892 zijn ze terug in Brussel. Ze hebben intussen 4 kinderen.

Alle kinderen hebben kunstzinnige interesses. Oudste zus Jeanne zal later trouwen met een kunstschilder, broer Michel wordt componist en het jongste zusje Blanche zal huwen met een violist, de zoon van de grote virtuoos Eugène Isaÿe. Om maar te zeggen dat het niet ongewoon is dat ook zoon Jean de artistieke richting uitgaat.

Als jonge knaap zingt Jean in het kinderkoor van de Muntschouwburg en leert zo de wereld van de muziek en het theater kennen. Op 14-jarige leeftijd gaat hij als graficus-in-spe in de leer bij een Brusselse steendrukkerij en in de avonduren volgt hij tekenlessen aan de Academie voor Schone Kunsten. In 1904 geeft hij zijn baan als drukker op en gaat voluit voor de schilderkunst.

De mansarde

Samen met oud-studiegenoot Rik Wouters huurt hij een zolderatelier. In de Muntschouwburg ontmoet hij Marie-Leonie Frisch, een muzikale jongedame. Ze worden geliefden en krijgen in 1911 een zoontje Armand, waarop ze dan maar besluiten te trouwen. Jean wordt stilaan lid van Belgische art scene van die dagen: hij leert Ensor en Spilliaert kennen, exposeert samen met Permeke en Tytgat, maar hij krijgt amper werken verkocht.

De tuinen

Leven in armoede

Na de Eerste Wereldoorlog probeert hij wat bij te verdienen als schilder van reclamepanelen. In 1924 verhuist het gezin Brusselmans naar Dilbeek waar ze het huis Kouden Haard kopen, een zware investering die hen de rest van hun leven financieel zal parten spelen. Brusselmans schildert vaak het glooiende Pajottenland met zijn velden en tuinen of de kust, waar hij ’s zomers dikwijls verblijft: de duinen, de zee, de haven...

De vuurtoren

Zijn vrouw steunt hem volledig en zorgt dankzij naai- en borduurwerk voor het gezinsinkomen, want van de opbrengst van Jeans schilderijen kunnen ze niet overleven. Zijn werk, hoewel in kleine kring geapprecieerd, wordt te extreem, te eigenzinnig bevonden. Erkenning komt er in 1931 wanneer hij Ridder in de Leopoldsorde wordt, maar financieel maakt het weinig verschil. In ’33 is hij genoodzaakt een deel van zijn meubilair van de hand te doen. Na een expositie in het Paleis voor Schone Kunsten in ’37 kan hij eindelijk wat verkopen.

Naakt met wit laken

In ’40 is het weer armoe troef, ook al door de oorlogsomstandigheden. Wegens onbetaalde facturen wordt de elektriciteit afgesloten, de piano wordt verkocht en bovenop alle ellende wordt Marie-Leonie ziek. Ze overlijdt in ’43. Na de oorlog heeft Jean bescheiden successen in Parijs en elders, maar hij blijft heel eenvoudig – om niet te zeggen armoedig – wonen in zijn geliefde Dilbeek, waar hij op 9 januari 1953 – 65 jaar geleden – aan een hartaanval overlijdt.

Zelfportret

Geen fauvist of expressionist

Het valt moeilijk om Brusselmans onder te brengen bij een van de Belgische kunststromingen van de eerste helft van de XXste eeuw. Impressionist? Misschien helemaal in zijn beginjaren wanneer de Franse stijl nog doorschemert. Fauvist zoals zijn vriend Rik Wouters? Hij gebruikt alleszins een fel coloriet, maar zijn tekenstijl is niet echt fauvistisch, soms eerder kubistisch. Expressionist zoals Permeke? Brusselmans beschouwde zich niet als een expressionist: hij wil geen emoties weergeven, wel composities van kleuren, lijnen, vlakken en geometrische patronen. Niet toevallig gebruikt hij als achtergrond bij zijn stillevens dikwijls behangpapier.

De compositie is van kapitaal belang. Zij schept orde, geeft ieder personage of object een plaats en schikt de lijnen van het schilderij. Zij verdeelt schaduw en licht.
Jean Brusselmans
Stilleven met kruik

Een juiste weergave van de anatomie of een correct perspectief zijn bijzaak. Hij schildert eerder tweedimensionaal. De tekening blijft vlak en plat met een zichtbare penseelvoering. Vaak duiken dezelfde thema’s op: eenzelfde landschap in Dilbeek dat meermaals geschilderd wordt of stillevens met identieke vazen of schelpen.

Je zou kunnen veronderstellen dat Brusselmans steeds verder evolueert en vanuit zijn gestileerde composities tenslotte bij de abstracte kunst eindigt, maar zo ver gaat hij nooit. Hij blijft altijd figuratief schilderen: 'koppig figuratief' noemde Jef Lambrecht hem, wars van de modernistische stromingen.

Signatuur van Jean Brusselmans

Een opvallend detail op de schilderijen van Brusselmans is zijn signatuur, zijn naam telkens voluit, gevolgd door het jaartal in krullerig schoonschrift, bijna kalligrafisch. Het is een teken dat het werk 'af' is: gedaan en goedgekeurd. En die naam Brusselmans, Belgischer kan niet dixit Claude Blondeel.

.


Mandus De Vos: Zelfportret (1955)
Mandus De Vos

Inspiratie voor Mandus De Vos

Mandus De Vos (+1996), de acteur die gestalte gaf aan de figuur van Bonaventuur Verastenhoven uit de populaire tv-serie De Collega's, was net zoals Brusselmans een telg van het Pajottenland. Geboren en getogen te Asse, niet ver van Dilbeek waar Brusselmans woonde en werkte, was Mandus De Vos in zijn jonge jaren een gedreven schilder. Jean Brusselmans was zijn grote voorbeeld en inspirator.

Mandus De Vos: Stilleven (1955)

De weinige schilderijen van Mandus De Vos, die bewaard zijn gebleven, laten zien hoe hij - nog voor zijn toneelcarrière begon - helemaal in de stijl van de Dilbeekse kunstenaar werkte. Op oudere leeftijd nam Mandus opnieuw het penseel ter hand, maar door zijn vroegtijdig overlijden op zijn 60ste bleef zijn latere productie beperkt tot enkele aquarellen. Het plan om na zijn pensioen weer veel te gaan schilderen werd nooit werkelijkheid.

Mandus De Vos: Landschap in Asse
VRTNU VRTNU VRTNU