Spring naar inhoud

Color or Error?

Zin of onzin van ingekleurde archiefbeelden

© France2
geschreven op 01 oktober 2018

Op Canvas lopen momenteel twee documentaire-reeksen die allebei gebruik maken van ingekleurde archiefbeelden: Apocalyps, de Eerste Wereldoorlog en America in color. Hoe slaagden de makers erin de originele zwart-wit archiefbeelden de juiste kleur te geven? Is dit niet een vorm van manipulatie van de werkelijkheid? Sluipen er geen fouten in? We kijken met een kritisch oog…

Eleanor en Franklin D. Roosevelt als pasgetrouwd koppel

De Amerikaanse reeks America in color, een productie van Smithsonian Channel, werd bejubeld, maar toch waren er kritische bemerkingen. Ja, de makers slagen erin geschiedenis dichter bij het ruime publiek te brengen, maar dan vooral door de keuze van de beelden (bijvoorbeeld zeldzame privé-opnames van president Franklin D. Roosevelt) eerder dan door de 'colorization', die overigens door een Frans productiehuis gebeurde. Sommige critici hekelen de té narratieve storytelling waardoor het historisch perspectief in het gedrang komt. Dat is een kritiek die wel vaker terugkomt bij Amerikaanse docu's, maar heeft op zich niets te maken met het inkleuren van archiefbeelden.

Ook Isabelle Clarke en Daniel Costelle, de makers van de Franse Apocalyps-reeksen, kiezen bewust voor een narratieve stijl, een vertelling met emoties. "Wij waren zelf vaak overdonderd en verbaasd bij het zien van de archiefbeelden", geven ze toe.

Het inkleuren van deze beelden ligt in het verlengde daarvan. Want hoe dan ook: een zwart-wit beeld van een gewonde soldaat in de loopgraven ziet er in kleur met het rode accent van het bloed in de bruingrijze modder plots veel aangrijpender uit. Een beeld in zwart-wit heeft iets artistiek afstandelijk. In kleur sluit het aan bij de werkelijkheid rondom ons. De mensen worden letterlijk van vlees en bloed.

Ingekleurd archiefbeeld uit 'Apocalyps, de Eerste Wereldoorlog'

Het maakt de beelden subjectiever, maar daarom niet minder waarheidsgetrouw. Trouwens, alleen al de keuze van de uitgezonden sequenties is subjectief: zowel de Franse als de Amerikaanse regisseurs moesten immers een selectie maken uit honderden uren ruwe footage.

De inkleuring van de oude archieven, die dikwijls eerst dienden gerestaureerd te worden, is een digitaal-technisch procédé dat intussen al vaak gehanteerd werd, ook bij oude speelfilms. Bij documentaires zoals Apocalyps of America in color is het van het grootste belang dat de gekozen kleurtinten ook historisch correct zijn. We bekijken enkele voorbeelden uit Apocalyps van naderbij.

Aartshertog Franz Ferdinand en zijn echtgenote in Sarajevo, kort voor de moordaanslag
Hoofddeksel en tuniek van Franz Ferdinand

De moord op de Oostenrijkse aartshertog Franz Ferdinand in Sarajevo was de aanleiding voor de oorlog. Voor de inkleuring van de filmbeelden, gedraaid op de dag van de moord - 28 juni 1914 -, was het cruciaal om de juiste kleuren te kiezen voor de kledij van de aartshertog en zijn wagen. Gelukkig zijn die objecten bewaard in het legermuseum van Wenen, zowel de tuniek als de auto.

Tientallen uniformen met de bijhorende kentekens en medailles, kepies en sjerpen werden zorgvuldig bekeken in musea en militaire collecties. En dan nog vergde het heel wat historische research, want in de loop van de oorlog werden sommige uniformen gewijzigd. In het begin van de oorlog bijvoorbeeld droegen de Franse soldaten nog de opvallende, napoleontische, knalrode uniformbroek. Later kregen ze een vaalblauw uniform dat minder in het oog sprong op het slagveld.

Franse soldaten met de rode uniformbroeken

Ook dagelijks voorwerpen moesten op hun kleur onderzocht worden. Wat was de juiste kleur van autobussen in Parijs in 1914? Hoe zagen reclameborden in Londen eruit? En wat was de kleur van een kiosk in Berlijn? Alles moest nauwgezet gecheckt worden, indien mogelijk vergeleken met nog bewaarde voorbeelden of gereconstrueerd op basis van beschrijvingen in dagboeken, romans, memoires, persartikels…

George V (rechts) en zijn neef Nicolas II (links)

In enkele gevallen moesten bekende historische figuren ingekleurd worden en dan zijn details plots heel belangrijk. Zo weten we dat de Engelse koning George V opvallend blauwe ogen had. Hij leek trouwens als twee druppels water op zijn neef, de Russische tsaar Nicolas II. Alleen als ze hun uniformen aan hebben, kan je ze van elkaar onderscheiden.

Kritische noten

De Apocalyps-reeksen, net zoals de gelijkaardige serie America in color, roepen bij sommige journalisten, geschiedkundigen en cineasten toch bedenkingen op. Criticus en journalist Jean Sévillia laakt in Le Figaro de reeks vooral op inhoudelijk vlak: hij noemt het propaganda anno 1920.

De Franse filmhistoricus Laurent Véray heeft het zelfs over manipulatie, maar dan op het vlak van de beeldaanpassingen. Eerst en vooral door de 'modernisering' van de authentieke archiefbeelden: inkleuring, sonorisatie, muzikale begeleiding én aanpassing aan het huidige 16/9 breedbeeld zijn allemaal bedoeld om het publiek van vandaag te boeien.

The Artist, 2011

Geluidloze, schokkerige beelden in schemerige grijstinten zijn niet meer acceptabel. Het argument van de makers dat de jonge generatie niet meer geïnteresseerd zou zijn in zwart-wit films klopt niet, want de laatste jaren zijn er enkele succesvolle speelfilms gemaakt in zwart-wit, waaronder zelfs een Oscarwinnaar (The Artist, 2011).

Beeld uit Schindler's List van Spielberg

Véray vindt dat er geen sprake is van restauratie van archiefbeelden, want door de vele aanpassingen zijn ze hun integriteit kwijt. De regisseurs hebben er spektakelcinema van gemaakt. Véray is van oordeel dat de Apocalyps-docu's eerder verwant zijn aan films van Spielberg dan aan de originele archiefbeelden. Werkte die trouwens in Schindler's list ook niet met kleuraccenten op zwart-wit?

Véray beweert ook dat nogal wat archiefbeelden niet corresponderen met de geciteerde gebeurtenissen. Wijzelf vonden alvast in aflevering 1 van Apocalyps twee 'foutieve' beelden: verhalen in Brussel en Leuven worden geïllustreerd met zichten op Mechelen. Maar doet dit iets af aan het verhaal en de boodschap van Apocalyps? Eerlijk gezegd, neen. Het blijft een boeiende reeks die de oorlog dichterbij brengt.

De inname van Brussel, volgens 'Apocalyps'. Elke Maneblusser herkent echter het stadhuis van Mechelen op de achtergrond
'Apocalyps' toont de verwoesting van de stad Leuven en de universiteitsbibliotheek, maar we zien opnieuw Mechelen: je herkent de Sint-Romboutstoren
VRTNU VRTNU VRTNU