Spring naar inhoud

Het braaksel van de Tsaar

Peter de Grote in Brussel

Tsaar Peter de Grote in het Brusselse Warandepark - © canvas
geschreven op 13 juli 2018

Over tsaar Peter de Grote – Pjotr I Alexejevitsj Romanov (1672-1725) – doen allerlei verhalen de ronde. Van zijn incognitoverblijf op de scheepswerf van Zaandam tot de marteling van zijn eigen zoon Alexej. Minder bekend is dat Peter de Grote in 1717 ook een bezoek bracht aan de Zuidelijke Nederlanden. In Brussel liet hij een opmerkelijk spoor na…

Lees het verhaal van het braaksel van de Tsaar.

Carel de Moor: portret van tsaar Peter de Grote, gemaakt in Spa in 1717

De vroegste buitenlandse reis van Peter de Grote in 1697-98, die de naam het Grote Gezantschap kreeg, was een eerste kennismaking van de jonge Russische vorst met de West-Europese cultuur. Hij wou kennis opdoen om Rusland uit te bouwen tot een moderne zeevarende mogendheid en een alliantie smeden tegen de Zweedse koning Karel XII.

Vooral zijn bezoek aan Amsterdam en zijn verblijf als scheepstimmerman op de scheepswerf van Zaandam in 1697 spreken tot de verbeelding. Denk maar aan de toneelstukken en opera’s die hierover werden gemaakt o.a. van Donizetti. In Zaandam bewaart men nog steeds het houten huisje waarin de tsaar destijds woonde.

Het Tsaar Peterhuisje in Zaandam

Maar ook in zijn latere leven reisde Peter de Grote nog naar het buitenland. In 1717 bracht hij een bezoek aan de Zuidelijke Nederlanden en deed daarbij o.m. Antwerpen, Brussel en Spa aan. Deze tweede grote reis naar West-Europa in 1716-17 was weeral bedoeld om Karel XII van Zweden, Peters erfvijand, een definitieve slag toe te brengen, maar er waren ook persoonlijke beweegredenen voor de tocht. Zo wou de tsaar het huwelijk van zijn nichtje Catharina met de hertog van Mecklenburg bijwonen in Dantzig. En op aanraden van zijn artsen zou Peter enkele kuuroorden bezoeken in de hoop zijn zwakke gezondheid wat op te krikken.

De pruik van de burgemeester

Op zondag 18 februari 1716 arriveerde het keizerlijk gezelschap in Dantzig, het huidige Gdansk in Polen, waar de tsaar net op tijd was om samen met de burgemeester van deze havenstad naar de kerk te gaan. Tijdens de mis kreeg Peter last van de tocht en nam zonder verpinken de pruik van de burgemeester af en zette die op zijn eigen hoofd. Na afloop van de kerkdienst gaf hij de pruik aan de verbaasde burgemeester terug. Later legde men aan de Duitse burgervader uit dat de tsaar de gewoonte had om een pruik te lenen van een Rus in zijn buurt, als hij het plots koud kreeg. Verfijnde manieren waren niet het kenmerk van de Russische vorst.

Peter de Grote reisde door naar Kopenhagen, maar toen de winter zich dat jaar vroeg aandiende, besloot hij niet naar Rusland terug te keren, maar verder te reizen naar Amsterdam, waar hij 18 jaar eerder ook al was geweest tijdens het Grote Gezantschap. Zijn zwangere vrouw Catharina die een andere route nam, bracht onderweg een zoontje ter wereld dat echter na één dag al zou overlijden. Peter kreeg hoge koorts en vertoefde geruime tijd in het ziekbed in Amsterdam. Nadat hij hersteld was, wou hij Parijs bezoeken en daarom reisde hij door de Zuidelijke Nederlanden richting Frankrijk.

Gebroken glazen in Antwerpen

Met een gezelschap van 61 personen kwam hij op 11 april 1717 via de Schelde aan in Antwerpen. Hij beklom de Onze-Lieve-Vrouwetoren om over de havenstad uit te kijken en hoewel hij zogezegd bescheiden en incognito reisde, liet hij zich de officiële ontvangsten met kanonschoten en feestmalen welgevallen.

De Antwerpsche Kronijk vermeldt de ontvangst van 'den Czar van Groot Rusland'

In het Antwerpse stadsarchief zijn rekeningen terug te vinden ten bedrage van 2226,18 gulden voor de uitgebreide festiviteiten die ter ere van de Russische gasten werden ingericht. De Russen hadden blijkbaar goeie appetijt, want op het menu stonden spek, hespen, saucissen, kippen en vele liters Rijnwijn en champagne, ook zalm, heilbot, steur en kreeft met asperges, morieljes en artisjokken en als toetje chocolade, appelsienen en confituren. Erg zorgzaam waren ze trouwens niet, want er is ook een rekening van 44,13 gulden voor 'ghebroke glazen'.

Slemppartijen in Brussel

Na drie dagen in Antwerpen trok de tsaar naar Brussel. Vanuit de hoofdstad van wat toen de Oostenrijkse Nederlanden waren, schreef Peter naar zijn vrouw Catharina dat hij haar kantwerk zou opsturen: "Want hier maken ze de beste kant van heel Europa, maar ze werken alleen op bestelling. Stuur daarom een patroon en de naam of het wapen dat je erin verwerkt wilt hebben."

Peter de Grote en zijn gezelschap waren niet bepaald het toonbeeld van wellevendheid: hun overmatige consumptie van voedsel en drank was omgekeerd evenredig met hun goede manieren. Diverse ooggetuigen spreken hierover in hun verslagen van de keizerlijke tournée door Europa.

"De tsaar drinkt sterke drank voor het eten, ’s middags bier en wijn... Hij heeft een chef-kok die elke dag twee of drie gerechten voor hem bereidt en daarvoor genoeg wijn en vlees gebruikt voor acht man." (Monsieur De Liboy, Franse hoveling)

"Wat Peter in twee maaltijden drinkt en eet, is ongelooflijk, zelfs zonder het bier, de limonade en andere drank tussen de maaltijden door te vermelden… Zijn tafelmanieren zijn primitief en die van zijn staf nog erbarmelijker." (Louis de Rouvray, duc de Saint-Simon)

(klik op de foto's voor groot formaat en meer uitleg)

Tijdens een feestelijk banket dat aan het Russische gezantschap werd aangeboden op 16 april 1717 moet de tsaar zich – naar gewoonte – weer eens flink hebben laten gaan. Een overvloed aan exquise gerechten, rijkelijk overgoten met zware dranken, bekwam de vorst niet zo goed en Peter moest de feestdis verlaten en zou in het nabijgelegen Warandepark in een fontein bij het beeld van Maria-Magdalena gaan overgeven.

De Brusselaars lieten op de arduinen basis van de fontein een inscriptie aanbrengen met de Latijnse tekst: "Petrus Alexiowitz Czar Moscovitae, magnus dux, margini hujus fontis incidens, illius aquam nobilitarit libato vino hora post meridiem tertia due XVI aprilis anno 1717."

(Vertaling: "Petrus Alexiowitz, tsaar van Moskou, groothertog, heeft zittend aan de rand van deze fontein de wateren verrijkt met de wijn die hij heeft gedronken om drie uur in de namiddag op 16 april 1717.")

In 1854 schonk de Russische prins Anatoli Demidov een bronzen borstbeeld van Peter om te plaatsen op de bewuste plek in het Warandepark. De huidige buste is een kopie van het origineel dat werd gestolen. De locatie in de kleine linkervallei, grenzend aan het Paleizenplein, de zogenaamde 'Guimard bas-fonds', ligt er nu verwaarloosd bij. Etensresten, bierblikjes en allerlei afval ontsieren de omgeving. Tja, als plek om te gaan overgeven is het niet slecht gekozen.

In de diepte ter hoogte van het Paleizenplein zie je links de buste van Peter de Grote, rechts het beeld van Maria-Magdalena en achteraan het fonteinbekken
Het Warandepark in Brussel: de rode stip duidt het beeld van Peter de Grote aan

Parijse radijsjes en bronwater uit Spa

Van Brussel ging de tsaar naar Gent, Brugge, Oostende en Duinkerke en via Calais naar Parijs, waar de hele hofhouding aankwam op 7 mei 1717. Bij een eerste feestmaal in het Louvre at hij van een rijk gedekte tafel – tegen zijn gewoonte in – alleen wat brood en enkele radijsjes, waarna hij zich terug trok in zijn pension, het Hôtel Lesdiguières, dat speciaal voor hem was ingericht. Maar het protserige meubilair beviel hem niet: hij liet zijn veldbed in de slaapkamer plaatsen.

Pouhon Pierre le Grand in Spa

Peter bezocht ook Versailles en Fontainebleau. Na een verblijf van een tweetal maanden verliet hij Parijs en trok naar Reims. Via de Maas voer hij langzaam naar Namen en Luik en zo naar het kuuroord Spa, waar hij vijf weken zou vertoeven. De bron waarvan de tsaar het koolzuurhoudend water dronk, zou later ter zijner ere omgedoopt worden tot de Source of Pouhon Pierre le Grand.

In Spa zat hij model voor de Nederlandse schilder Carel de Moor; het schilderij zou één van de favoriete portretten van de tsaar worden. Hij verliet Spa op 25 juli 1717 en daarmee ook de Zuidelijke Nederlanden. Via Amsterdam en Berlijn reisde hij uiteindelijk in oktober van dat jaar terug naar Sint-Petersburg. Of hij onderweg nog gebraakt heeft, is niet geweten.

VRTNU VRTNU VRTNU