Spring naar inhoud

Filips Willem, verloren zoon van Oranje

Filips Willem van Oranje - Sint-Sulpitiuskerk, Diest - © .
geschreven op 01 februari 2018

Ontvoerd uit Leuven, gegijzeld en gevangen in Spanje, geweerd uit Nederland, gestorven in Brussel, begraven in Diest… Het levenslot van Filips Willem, de oudste zoon van Willem van Oranje, lijkt bedacht door een tragedieschrijver, lijdend aan neerslachtigheid. Lees het bewogen levensverhaal van de vergeten prins.

Anthonis Mor: portret van Willem van Oranje, ca. 1554

De kleine prins

Filips Willem wordt geboren op 19 december 1554 in de stad Buren (Gelderland) als 'jongen prince ende heer van Breda, genaempt Philippus Guilhelmus'. Hij is de oudste zoon van Willem van Oranje alias Willem de Zwijger en diens eerste echtgenote Anna van Egmont van Buren. Het jonge prinsje wordt gedoopt in Breda. Dooppeter – hoewel niet lijfelijk aanwezig – is niemand minder dan Filips van Habsburg, de latere Spaanse koning Filips II, aan wie het kind trouwens zijn eerste voornaam dankt.

Slot Dillenburg (de toren is een 19de-eeuwse reconstructie)

Moeder Anna van Buren overlijdt al in 1558. Wie de opvoeding van de kinderen Filips Willem, toen 4 jaar, en zijn jongere zusje Maria, 2 jaar, op zich neemt, is niet bekend. Mogelijk familieleden in het kasteel van Breda, het Nassaupaleis in Brussel of Juliana van Stolberg, zijn grootmoeder, op het slot Dillenburg. Papa Willem van Oranje is intussen druk doende met politieke en militaire zaken.

Anna en Willem met hun kinderen Maria en de kleine Filips Willem, beeldengroep in Buren

Conflict

In die jaren ontwikkelt zich stilaan een conflict tussen de autoritaire koning Filips II en de adel in de Nederlanden. Het gaat niet alleen over politiek. Er is ook de opkomst van het protestantisme. Granvelle, kardinaal-aartsbisschop van Mechelen, laat geen kans onbenut om in zijn brieven de koning te wijzen op de weerspannigheid van de Nederlandse adel en hun laksheid op godsdienstig gebied.

Universiteitshalle, Leuven

Te midden van die woelige politieke en godsdienstige verwikkelingen moet prins Willem van Oranje zich ook bekommeren om de opvoeding van zijn zoon Filips Willem. Zijn verwanten stellen voor hem naar een Duitse universiteit te sturen, Granvelle raadt een Spaanse scholing aan, maar Willem kiest voor de universiteit van Leuven. In februari 1566 wordt 'de doorluchtige en edele jongeling Filips Willem van Nassau, graaf van Buren' officieel ingeschreven in Leuven. Hij is op dat ogenblik nog maar 11 jaar oud, maar dat is niet ongebruikelijk voor jongeren uit de hoge adel.

Ondertussen lopen de spanningen op. In augustus '66 breekt de Beeldenstorm uit. Willem van Oranje en landvoogdes Margaretha van Parma groeien steeds verder uit elkaar. Oranje besluit de Nederlanden te verlaten en naar Dillenburg in zijn Duitse gebieden af te reizen. In Leuven neemt hij afscheid van zijn zoon Filips Willem. We zijn april 1567.

In augustus '67 arriveert de gehate hertog van Alva in Brussel. De graven van Egmont en Horne worden gearresteerd. Zij zullen later onthoofd worden.

Ontvoerd uit Leuven

Granvelle suggereert dat het goed zou zijn de jonge Filips Willem naar Spanje over te brengen om daar als goed katholiek te worden opgevoed. Voor het overige moet men de jongeman in ere laten en goed behandelen, maar hem wel scheiden van zijn Vlaamse en Duitse dienaren. Filips II beveelt dat het advies van Granvelle moet uitgevoerd worden en geeft opdracht de nu 14-jarige erfopvolger van Oranje uit Leuven te ontvoeren, een drastische actie waarmee hij de immuniteit van de universiteit schendt.

David van der Kellen: De ontvoering van Filips Willem

Op 14 februari 1568 reist de heer van Chassey, secretaris van Alva, met een gewapende escorte naar Leuven om Filips Willem te gaan ophalen. Bij aankomst wordt aan de verbouwereerde jongeman een brief overhandigd van Alva namens koning Filips II. Een getuige verklaart: 'Geheel verschrikt begon hij een weinig te huilen.'

De rector van de hogeschool wordt gewaarschuwd, die roept de academische raad bijeen en dient onmiddellijk klacht in bij de hertog van Alva tegen deze schending van de universitaire voorrechten. De woordvoerder van Alva antwoordt laconiek: 'Wij geven niet om uw voorrechten!' Ook de Leuvense stadsmagistraat reageert formeel, maar tevergeefs. Filips Willem wordt naar Antwerpen gevoerd, dan naar Vlissingen van waaruit een schip hem naar Spanje zal brengen.

Gijzelaar in Spanje

Wanneer het nieuws Dillenburg bereikt, waar vader Willem van Oranje vertoeft, is de jongeman al onderweg naar Spanje. Willem van Oranje schrijft: 'Alva en de zijnen hebben om onduidelijke reden hun onmenselijkheid getoond door mijn zeer geliefde zoon gevangen te nemen en uit de stad Leuven te voeren.' Alva doet er nog een schepje bovenop en dagvaardt Willem van Oranje voor de procureur-generaal. Wat begon als een politieke twist, ontaardt in een heuse burgeroorlog. Oranje reageert met militaire acties.

Universiteit van Alcala de Henares

Op 17 maart 1568 legt het schip met de jonge Filips Willem aan in de haven van Getaria in Noord-Spanje. Het is de bedoeling dat hij zijn studies kan verderzetten aan de universiteit van Alcala de Henares, nabij Madrid.

Op 9 augustus 1568 schrijft de 14-jarige Filips Willem een brief aan professor Valerius van het Collegium Trilingue in Leuven waarin hij zijn voldoening uitspreekt over zijn verblijf in Spanje: 'De Koninklijke Majesteit en bijna het gehele hof hebben mij welkom geheten… u zult nauwelijks geloven hoe blij ik ben…' Die is de enige brief die de jongeman de komende jaren zou schrijven. Het lijkt weinig waarschijnlijk dat dit een eerlijk relaas is, wellicht is het een letterlijk dictaat van koning Filips II.

Over zijn studieresultaten in Alcala weten we niets, evenmin over zijn levensomstandigheden, maar die zullen wel comfortabel geweest zijn. Een eerste toelage van 5000 dukaten wordt later aangevuld met nog eens 1000 dukaten vanwege de koning.

In 1573 is de toestand in de Nederlanden dramatisch: grote gebieden zijn in handen van de geuzen en Willem van Oranje is de gebeten hond in de ogen van Alva. De hertog dringt erop aan dat men Filips Willem goed moet bewaken, zodat hij niet kan ontsnappen. Het is voorts van belang dat er geen enkele Vlaming meer in zijn dienst blijft, alleen maar enkele Spanjaarden.

Het nieuws over de oorlogstroebelen in de Nederlanden bereikt Filips Willem in Alcala en hij weet een brief, gedateerd 30 juni 1576, het land uit te smokkelen, gericht aan zijn oom Jan van Nassau in Dillenburg. Het eerste teken van leven sinds 1568. We lezen over 'de ongemakkelijke en gevaarlijke omstandigheden waarin ik mij bevind'.

Bij de Pacificatie van Gent – een overeenkomst over de gemeenschappelijke toekomst van de Nederlanden (8 november 1576) – bepalen de ondertekenaars dat Filips Willem, graaf van Buren, onrechtmatig uit Leuven ontvoerd, in vrijheid moet worden gesteld. Het blijven loze woorden, net zoals het hele Pacificatieverdrag. Drie jaar later vallen de Nederlanden definitief uiteen.

Gevangen in het slot van Arevalo

In 1577 komt er opnieuw nieuws uit Spanje via een dienaar van Filips Willem. Daarin staat dat de jonge graaf over een hofhouding van niet minder dan 16 personen beschikt, waaronder een Spaanse geestelijke. Filips Willem is 'gezond en flink' en kan zich vrij bewegen, soms zelfs zonder toezicht. Die 'ongemakkelijke en gevaarlijke omstandigheden', waarover eerder sprake, lijken dus nogal mee te vallen. In allerlei brieven, ook van de hand van Willem van Oranje, komt de vrijlating van Filips Willem ter sprake, maar zonder resultaat.

Het kasteel van Arevalo

Integendeel, op 7 december 1577 beveelt Filips II dat de graaf van Buren moet gevangen gezet worden in het kasteel van Arevalo, een sombere burcht. Binnenin is het ingericht als koninklijk verblijf, maar voortaan zit Filips Willem, 23 jaar oud, echt wel gevangen.

Intussen spreekt koning Filips een ban uit tegen Willem van Oranje, een regelrechte vogelvrij-verklaring, waarop Willem reageert met zijn beroemde Apologie. Daarin spreekt hij over zijn zoon, 'de onschuldige jongen'. De maat is vol voor een aantal Nederlandse provinciën en in juli 1581 roepen ze met het Plakkaat der Verlatinghe hun onafhankelijkheid uit.

Dood van de Zwijger

Na een mislukte aanslag op Willem van Oranje in maart 1582, waagt een Spaanse officier het om in het bijzijn van Filips Willem zijn vader als een 'felon' (misdadiger) te omschrijven die de dood verdient. Een woedende Filips Willem daagt hem uit tot een duel. De officier wordt gedood met een stoot door het hart. Hoewel Filips Willem als edelman en ridder het recht had tot duelleren, is koning Filips II behoorlijk boos en laat hij Filips Willem arresteren. Zijn al beperkte bewegingsvrijheid in Arevalo wordt nog meer ingekrompen.

In een smeekschrift aan koning Filips II beschrijft Filips Willem zijn leven als 'zo triest en ellendig in dit fort, zoals u zich niet kunt voorstellen', maar de koning laat zich niet vermurwen.

De moord op Willem de Zwijger

En dan gebeurt het onvermijdelijke: op 10 juli 1584 schiet Balthasar Gerards de vogelvrije Willem van Oranje dood in Delft. Filips Willem, vanaf dan de wettelijke opvolger van het huis Oranje-Nassau, heer van Breda, graaf van Buren, prins van Orange etcetera, blijft vastzitten in Arevalo. Ondanks herhaalde aanvragen vanuit diverse hoeken houdt de koning het been stijf. In 1589 vraagt Filips Willem nogmaals persoonlijk aan de koning voor een versoepeling van zijn regime: 'aanschouw mijn ellende en schenk genade'. Deze keer helpt het: het levenscomfort van de prins verbetert en hij krijgt een ruimere toelage. Maar hij blijft nog jaren gevangen.

Vrij maar geweerd uit Holland

Pas in september 1595 tekent de koning het besluit tot vrijlating van Filips Willem uit het kasteel van Arevalo, waar de prins van Oranje, intussen een veertiger, al sinds 1577 gevangen zat. Met veel ceremonieel wordt Filips Willem van Arevalo overgebracht naar het Escoriaal, het nieuwe klooster-paleis van Filips II. Vanuit Spanje reist de prins via Genua naar Rome, waar hij ontvangen wordt door de paus. Daarna trekt de prins in het gevolg van de nieuwe landvoogd aartshertog Albrecht van Oostenrijk eindelijk richting Nederlanden, die in de praktijk opgesplitst waren in de onafhankelijke Verenigde Provinciën in het noorden en de Habsburgse Nederlanden in het zuiden.

Portret van Filips Willem

De Staten-Generaal van de noordelijke Provinciën reageert behoedzaam op de komst van Filips Willem, erfprins van het Huis van Oranje. Ze dringen erop aan dat de prins zijn reis naar het noorden zou uitstellen tot 'betere tijden die geruster en aangenamer zijn'. Filips Willem bevindt zich in een moeilijke positie: blijft hij zijn katholieke opvoeding trouw en steunt hij het Spaanse bewind, of volgt hij de idealen van wijlen zijn vader en sluit hij zich aan bij zijn halfbroer Maurits van Nassau, de noordelijke legeraanvoerder?

Hof van Nassau, Diest

Heer van Diest, prins van Orange

Pas in juni 1596 krijgt Filips Willem toestemming om naar Kleef te reizen, waar hij na een scheiding van 28 jaar verenigd wordt met zijn zus Maria van Nassau. Een getuige vertelt dat hun 'harten zoo waren besloten dat geen van beiden langen tijd een woord konden uitbrengen.' In '98 sterft Filips II en wordt opgevolgd door zijn zoon Filips III. In '99 wordt Filips Willem ridder in de Orde van het Gulden Vlies, in de ogen van de Noord-Nederlanders niet bepaald een positief gegeven, want de ridderorde is strikt katholiek en Spaansgezind.

In 1602 wordt Filips Willem ingehuldigd als heer van Diest met een Te Deum in de Sint-Sulpitiuskerk. Hij verblijft lange tijd in het Diestse Hof van Nassau, ver van het politieke gewoel in Brussel. In 1606 treedt de dan 52-jarige prins in het huwelijk met Eleonora de Bourbon, nicht van de Franse koning. Dankzij dit huwelijk dat in Fontainebleau wordt voltrokken, kan Filips Willem eindelijk aanspraak maken op zijn prinsdom in Orange. Hij woont twee jaar onafgebroken in de Zuid-Franse stad, maar er zijn veelvuldige persoonlijke en diplomatieke contacten met zijn familieleden in de Verenigde Provinciën.

Kasteel van Breda

Graaf van Buren, baron van Breda

In 1608 reist Filips Willem onverwacht voor het eerst naar zijn geboortestad Buren. Onderweg wordt hij triomfantelijk begroet en in Buren aangekomen wordt hij ingehuldigd als Graaf van Buren, zijn voorouderlijke titel. De Staten-Generaal van de Verenigde Provinciën zijn verrast en sturen een gezantschap om hem te begroeten en – waarschijnlijk – te polsen of de prins van plan is ook Den Haag, de regeringszetel, te bezoeken. En hoe zit het met diens aanspraken als Heer van Breda op die stad? Breda werd al jaren bestuurd door zijn halfbroer Justinus van Nassau namens het Huis van Oranje. En wat met alle andere gebieden die tot de nalatenschap van Oranje behoren?

Juristen hebben hun handen vol om tot een convenabele verdeling te komen die zowel Filips Willem als de halfbroers van Nassau gunstig lijkt. In de zomer van 1609 is alles geregeld. Filips Willem kan enkele jaren als Baron van Breda in die stad wonen, afgewisseld met bezoeken aan Den Haag en verblijven in Brussel en Diest. Er heerst immers een relatieve rust in het land, het zog. Twaalfjarig Bestand (1609-1621).

Bal aan het hof te Brussel: het dansende paar zou Filips Willem en zijn echtgenote Eleonora voorstellen
Hofkapel van het paleis van Nassau, Brussel

Dodelijk lavement

In februari 1618 reist Filips Willem van Breda naar Brussel. Blijkbaar lijdt de 63-jarige prins aan constipatie want hij laat een lavement zetten. Een onvoorzichtige chirurgijn-kamerheer hanteert de klisteerspuit iets te hevig met een fatale darmbloeding tot gevolg. Filips Willem beseft dat hij stervende is en laat nog gauw een codicil toevoegen aan zijn testament ten gunste van zijn vrouw Eleonora de Bourbon. 400 jaar geleden, op 20 februari 1618 overlijdt de prins in Brussel.

Graf van Filips Willem in de Sint-Sulpitiuskerk, Diest

Volgens zijn wens dient hij begraven te worden in één van de steden, waarvan hij heer was: Breda, Diest, Orange... Omdat Diest het dichtst bij Brussel ligt, trekt een rouwstoet van 500 in het zwart geklede onderdanen naar Diest, waar hij wordt begraven in het koor van de Sint-Sulpitiuskerk. Daar rust hij nog steeds.

Het leven van Filips Willem is ten einde gekomen. De jarenlange gevangenschap in Spanje door toedoen van Filips II heeft niets uitgehaald. Willem van Oranje heeft geen toegevingen gedaan en naderhand heeft Filips Willem, hoewel aanvankelijk gewantrouwd door zijn halfbroers, nooit een rol ten gunste van Spanje willen spelen. Hij bleef waar mogelijk neutraal en wou alleen erkenning van zijn erfrecht als telg van Oranje.

VRTNU VRTNU VRTNU