Spring naar inhoud

De Zilveren Zwaan

De Zilveren Zwaan / Jean-Joseph Merlin - © .
geschreven op 13 april 2018

In een Engels museum staat de Silver Swan, een 18de-eeuwse automaat/uurwerk/muziekdoos in de vorm van een zwemmende zwaan. Het kunstige werkstuk is van de hand van Jean-Joseph Merlin, een uitvinder uit Hoei, die ook de inline-rolschaats bedacht én – bijna – het perpetuum mobile. Belgische uitvinders, een ras apart!

Lees het verrassende verhaal van Merlin en de Zilveren Zwaan

Silver Swan in actie. Let ook op het golvende water.

In een reisverslag van 1867 beschrijft de Amerikaanse auteur Mark Twain, bekend van de avonturen van Tom Sawyer en Huckleberry Finn, een opmerkelijk object dat hij kon bewonderen in Parijs. Hij bezocht toen de Exposition Universelle, de wereldtentoonstelling die plaats vond op het Champ-de-Mars in de Franse hoofdstad.

In één van de paviljoenen zag hij een zilveren zwaan: "I watched a silver swan, which had a living grace about his movements and a living intelligence in his eyes - watched him swimming about as comfortably and as unconcernedly as if he had been born in a morass instead of a jeweler's shop…"

Silver Swan (1773)

Een zwaan van 245 jaar oud

Het bijzondere voorwerp dat Twain hier beschrijft, is de Silver Swan, een automaat die die bijna een eeuw voordien in Engeland was gemaakt en sinds zijn voltooiing in 1773 geregeld op internationale tentoonstellingen te zien was. Vandaag wordt het bewaard in het Bowes Museum in het noordoosten van Engeland. De Silver Swan is niet alleen het topstuk, maar tegelijk het logo van het museum.

Het is een levensgrote zilveren zwaan die in een vijver naar visjes hapt in het golvende water. De zwaan, aangedreven door een onzichtbaar mechanisme, beweegt op een natuurlijke manier. De lange hals bestaat uit 133 zilveren ringen en laat sierlijke bewegingen toe. Gegroefde glazen cilinders die kunnen draaien, creëren een realistisch golvend wateroppervlak waarin kleine visjes heen en weer zwemmen.

Detail van de visjes tussen de draaiende glazen cilinders

In de bak onder de vijver, die omgeven is door 122 zilveren bladeren, zitten drie klokmechanismen. Eén dient voor de aandrijving van de glazen cilinders die het water suggereren, de tweede voor de bewegingen van de nek en de snavel van de zwaan en de derde voor een ingebouwde muziekdoos met 6 verschillende melodietjes. In totaal duizenden verschillende onderdelen die in 2008 bij een grondige restauratiebeurt werden uiteen gehaald en stuk voor stuk gereinigd en hersteld.

Deze automaat is enig in zijn soort en functioneert ondanks zijn ouderdom – het apparaat is 245 jaar oud – nog perfect. In het Bowes Museum is er elke dag een publieke demonstratie.

Restaurateur haalt de zwanenhals uit het mechanisme
Een blik op het inwendige mechanisme; onderaan de glazen cilinders.

Een juwelier uit Londen

Wie maakte dit uitzonderlijk mechanische edelsmeedwerk waarvoor zomaar eventjes 13 kilogram zilver werd gebruikt? Er duiken twee namen op van mannen die samenwerkten om dit unieke stuk te vervaardigen. De eerste was James Cox, een juwelier, die vanaf 1751 een bloeiende onderneming uitbaatte in Londen. Hoewel hij zich als goudsmid omschreef, was hij vermoedelijk zelf geen vakbekwaam stielman en alleen maar een handelaar in juwelen.

De Pauwenklok van James Cox

Hij begreep dat er veel geld te verdienen viel met 'automatons', door klokmechanismen aangedreven toestellen, die een hype waren in de 18de eeuw: robots-avant-la-lettre. Cox engageerde hiervoor ervaren uurwerkmakers en edelsmeden. De afzetmarkt voor Cox' artefacten strekte zich uit over heel Europa en zelfs verder tot in India en China. Niemand minder dan tsarina Catharina de Grote kocht een automaton van Cox: de beroemde Pauwenklok, nu in de Hermitage in Sint-Petersburg.

Rond 1770 opende hij een privaat museum waar de upper class van Londen zich tegen betaling kwam vergapen aan de collectie automaten. In 1772 vroeg Cox de medewerking van John Joseph Merlin voor de productie van zijn chef d’oeuvre: de Silver Swan.

Detail van de zwaan

Een horlogemaker uit Hoei

Deze John heette in feite Jean-Joseph Merlin. Hij was geboren in het Waalse stadje Hoei op 17 september 1735 in het toenmalige prinsbisdom Luik en kreeg daar wellicht een technische opleiding. Rond zijn 19de verhuisde hij naar Parijs en in 1760 kwam hij met het gevolg van een Spaanse diplomaat naar Londen, waar hij een loopbaan als horlogemaker uitbouwde. Zo kwam hij in contact met Cox.

Thomas Gainborough: portret van Jean-Joseph Merlin

Merlin had al een stevige reputatie als uitvinder, horlogier én als excentrieke society-figuur. Hij had voor opschudding gezorgd op een masquerade, een gemaskerd bal in Carlisle House, een populair event in het Londen van de jaren 1760. Merlin verscheen op inline-rolschaatsen, die hijzelf had ontworpen en hier wou demonstreren. Blijkbaar had hij niet genoeg geoefend, want tegen hoge snelheid botste hij tegen een grote spiegel die in scherven viel en hem ernstig verwondde. Zijn 'skaites' werden dan ook geen succes.

Wel oogstte hij bijval met allerlei andere apparaten, die hij – net als zijn compagnon Cox – in zijn eigen Merlin’s Mechanical Museum exposeerde. Daar kon het publiek genieten van talloze muziekautomaten, ingewikkelde klokken en speeldozen, een gokmachine, een mechanisch rijtuig en een zelfrijdende rolstoel.

Mechanical Chariot, rijtuig van Merlin (op deze oude prent is het mechanisme niet zichtbaar)
Cox's Timepiece; ontwerptekening en uitgevoerd exemplaar

Samen met Cox had hij ook al een uitzonderlijk uurwerk geproduceerd: Cox’s Timepiece, dat werd voorgesteld als een perpetuum mobile, want er was geen aandrijfmechanisme met veren of gewichten dat de klok bediende. In werkelijkheid was er wel een vorm van aandrijving: het uurwerk werkte namelijk op luchtdruk. De minieme atmosferische drukverschillen zorgden voor voldoende beweging van een barometer om het mechanisme van de klok op te winden.

In 1772 ontwierp Merlin de ingewikkelde mechanismen die de Silver Swan aandreven. Mogelijk maakte de zwaan deel uit van een veel grotere automaat, want in 18de-eeuwse documenten is sprake van een stromende waterval die zich achter de zwaan bevond. Dat deel is verdwenen en alleen de vijver met de zwaan is overgebleven.

Morpheus Chair, rolstoel van Merlin

Jean-Joseph Merlin bleef zijn hele leven actief als extravagante uitvinder. Vaak bedacht hij stunts om nieuwe ontwerpen te promoten. Zo verscheen hij vermomd als een zieke man, rijdend in zijn Morpheus Chair, een automatische rolstoel, op bals en feesten. De stunt sloeg aan, want de ziekelijke koning George III zou zo’n rolstoel bestellen. Merlin stierf op 68-jarige leeftijd op 4 mei 1803 in Paddington, Londen.

Bowes Museum, Barnard Castle

Nadat de Silver Swan onder ruime publieke belangstelling enkele jaren was tentoongesteld in Londen, veranderde de automaat meermaals van eigenaar tot die uiteindelijk door de rijke kunstverzamelaar John Bowes werd aangekocht in 1872. Hij stichtte het Bowes Museum, waar de Silver Swan, naast schilderijen van El Greco, Goya, Canaletto en Van Dyck, de prominente attractie is en getuigt van het genie van zijn maker, Jean-Joseph Merlin uit Hoei.

Foutje?

Maar - geniaal uitvinder of niet - één kleinigheidje heeft Merlin over het hoofd gezien: de automatische Silver Swan verzwelgt een visje. In werkelijkheid eten zwanen normaal gezien geen vis. Zwanen zijn planteneters!

VRTNU VRTNU VRTNU