Spring naar inhoud

De Venus van Velzeke

Beschermgodin van de Ronde

Ronde van Vlaanderen - Venus van Velzeke - © .
geschreven op 24 maart 2017

Voor wielerliefhebbers breken gouden tijden aan. Milaan-San Remo is achter de rug. Het wielerpeloton keert terug naar de Vlaamse wegen met als hoogtepunt de Ronde van Vlaanderen. Wanneer de Flandriens over de kasseien van de Paddestraat denderen, passeren ze langs het Provinciaal Archeologisch Museum van Velzeke. Tijd om af te stappen hebben ze niet, maar wij wél!

De Romeinse Paddestraat

In de vroeg-Romeinse tijd rond het begin van onze jaartelling bevond zich te Velzeke, deelgemeente van Zottegem, een legerplaats, hoogstwaarschijnlijk opgericht ten tijde van keizer Augustus. Dit was het gebied van de stam der Nerviërs. Rond dit legerkamp ontwikkelde zich geleidelijk een handelskern. In de Gallo-Romeinse tijd, de eerste eeuwen van onze tijdrekening, groeide het uit tot een bloeiende nederzetting, een zogenaamde vicus, op het kruispunt van twee heirbanen.

Velzeke, Sint-Martinuskerk

In de tweede helft van de derde eeuw komt het Romeinse Velzeke onder druk te staan door invallen van Germaanse stammen en is het gedaan met de bloei van de nederzetting. De huizen vervallen stilaan en stenen zullen later herbruikt worden bij de bouw van de Sint-Martinuskerk. In de muren van het koor vind je nog resten van dit oud bouwmateriaal.

De beruchte Paddestraat volgt het verloop van de belangrijke weg die vanuit Keulen via Tongeren naar Boulogne-sur-Mer aan de Noordzee liep. Zouden de renners beseffen dat ze een Romeins traject afleggen als ze over de kasseistrook van meer dan twee kilometer dokkeren?

Ligging van Velzeke in de Gallo-Romeinse tijd

Wat moeten we ons voorstellen bij zo’n Gallo-Romeinse vicus? Een open bebouwing langsheen de wegen - ja, de Vlaamse lintbebouwing was toen ook al in zwang - met naast woningen in vakwerk en leem op een stenen sokkel ook bedrijfsgebouwtjes, voorraadkuilen en waterputten. Er waren werkplaatsen van timmerlui, meubelmakers, bronsgieters, ijzerbewerkers, leerbewerkers en wevers. Waarschijnlijk beschikte Velzeke over een hotel (praetorium) of uitspanning (mansio) voorzien van stallen en een smidse, kortom, een veilige en comfortabele pleisterplaats voor reizigers. En gezien de vele offergaven een tempelsite met heiligdommen. In de ruimere omgeving lagen boerderijen en villa’s.

Velzeke was een belangrijke regionale marktplaats waar goederen vanuit het hele Romeinse rijk werden verhandeld. Er zijn wijnamforen aangetroffen uit Zuid-Frankrijk, Italië en de Griekse eilanden, kruiken met olijfolie uit Zuid-Spanje, glaswerk uit Trier en Keulen, luxe-aardewerk uit Lyon en Arezzo. Ook eigen producten vonden hier afnemers, zoals zout uit het Vlaamse kustgebied, graan en lokaal geweven textiel.

Reconstructie van de Gallo-Romeinse vicus, bemerk de lintbebouwing en de vakwerkhuizen. Het vierkante gebouw vooraan, met zuilenomgang, is een tempel
Venus van Velzeke

In de jaren '70 ontdekten amateur-archeologen op de Gallo-Romeinse tempelsite in Velzeke een bronzen Venus-beeldje. Het maakte deel uit van een grotere vondst, samen met een fles met honderden zilveren munten. Waarschijnlijk was het een offergave, in dit geval voor de Romeinse godin Venus, die als tempelschat ten tijde van de Germaanse invallen veilig was weggeborgen met de bedoeling ze later te recupereren.

Drie offerbeeldjes: Jupiter, Mars en Mercurius

Dergelijke offerbeeldjes worden wel vaker gevonden; in het museum van Velzeke hebben ze een hele verzameling van zulke figuurtjes van Jupiter, Mars of een andere Romeinse godheid. Ze werden in serie geproduceerd. Meestal zijn het vrij ruwe beeldjes, eerder primitief qua vormgeving en wellicht gemaakt door lokale kunstenaars.

De Venus van Velzeke is in tegenstelling tot de andere offerbeeldjes heel fijn afgewerkt. Het bronzen beeldje toont een ‘Venus Pudica’, de Romeinse godin van de liefde. Ze is naakt voorgesteld met een doek over de armen gedrapeerd. In de rechterhand houdt ze een appel vast, haar gebruikelijke attribuut. Venus is immers ook de beschermster van de tuinen. Op haar hoofd draagt ze een diadeem. De ogen zijn ingelegd met een zilverlegering. Opvallend is dat de tepels oorspronkelijk ingelegd waren met geelkoper of messing om ze te accentueren.

Bronzen beeldje 'Venus van Velzeke'

Het is een topstuk dat waarschijnlijk niet door een plaatselijk kunstenaar is vervaardigd. Men denkt eerder aan een Italiaans of Zuid-Frans artiest, wat de hoge kwaliteit verklaart. De opdrachtgever was een rijke Gallo-Romein die hier in een heiligdom een offer wou brengen.

Venus speelde een voorname rol in de Romeinse religie. Als godin van de liefde was zij in de beeldende kunsten een heel populair thema. De godin werd in allerlei varianten voorgesteld, maar altijd als een knappe naakte jonge vrouw, dé ideale schone.

De cultus van Venus werd gepropageerd door de hoogste politieke leiders. Julius Caesar en Augustus, de eerste keizer, lieten zich voorstaan op hun goddelijke afkomst die zou teruggaan tot Venus. Dat een Gallo-Romein in Velzeke een offerbeeldje liet maken van Venus is dus best begrijpelijk.

Conservator Kurt Braeckman met de Venus
Godin van de koers?

Over ’t algemeen wordt Venus beschouwd als de verpersoonlijking van de liefde, maar in afgeleide betekenis speelt zij ook een rol als overwinningsgodin. Liefde is immers ook lust, vleselijke liefde die leidt tot een climax. Overdrachtelijk kan je dat beschouwen als een overwinning. Julius Caesar schreef zijn grote militaire zege – de overwinning op Pompeius bij de Slag van Pharsalus – toe aan Venus. Vandaar dat Romeinen ten tijde van het keizerrijk de liefdesgodin Venus ook gingen vereren als godin van de overwinning: Venus Victrix.

Een tip: als de renners straks in de Paddestraat passeren, kunnen ze misschien een schietgebedje richten tot Venus. En gedenk het Romeinse gezegde: Non vincit nisi faba (Niets overwint tenzij Boonen).

Met dank aan Kurt Braeckman, conservator van het PAM Velzeke.


VRTNU VRTNU VRTNU