Spring naar inhoud

De kisten van Van Gogh

Het mysterie van Breda

De kisten van Van Gogh - © canvas / Koen De Vos
geschreven op 13 februari 2019

Toen Vincent Van Gogh in 1885 thuis wegtrok, liet hij een hoop ‘rommel’ achter in kisten bij zijn moeder. De inhoud van die kisten kwam uiteindelijk bij een opkoper terecht die de tekeningen en schilderijtjes verpatste op de rommelmarkt in Breda. Een groot deel van deze werken werd nooit teruggevonden. Liggen ze nog ergens op een zolder?

Ontdek het mysterie van de Bredase kisten
Vincent Van Gogh: Zelfportret (1889)

Mislukte predikant

Vincent Van Gogh (1853-1890) was niet bepaald voorbestemd om één van ’s werelds beroemdste kunstenaars te worden, en al helemaal niet een van de duurst betaalde. In de top 100 van de duurste schilderijen uit de kunstgeschiedenis hoort hij bij de koplopers, omgerekend goed voor zo’n slordige 760 miljoen euro.

Even zijn biografie overlopen ...

Geboortehuis van Vincent van Gogh

Geboren als zoon van een protestantse predikant in het Noord-Brabantse Zundert, net drie kilometer van de Belgische grens, wordt hij Vincent gedoopt, naar zijn doodgeboren broertje. Hij loopt eerst school in zijn geboortedorp Zundert, gaat dan op kostschool in Zevenbergen en naar de middelbare school in Tilburg. Hij zal maar tot zijn 15de op de schoolbanken zitten en gaat daarna werken als leerjongen bij een kunsthandel.

Vincent Van Gogh: Cokesfabriek in de Borinage (1879)

Hoewel hij belangstelling toont voor kunst – hij bezoekt heel wat musea en maakt af en toe tekeningen – lijkt hij meer geïnteresseerd in theologie. Een jarenlange opleiding is echter niet aan hem besteed en dus trekt hij in 1879 als lekenpredikant naar de Belgische Borinage, waar hij temidden van de mijnwerkers leeft en werkt. Het is daar dat hij de switch maakt naar het kunstenaarschap. Hij begint meer en meer te tekenen en beseft dat dit zijn ware roeping is.

Vincent Van Gogh: De aardappeleters (1885)

Hij keert terug naar Nederland en vestigt zich in Den Haag, waar hij schilderlessen volgt. Hij ontmoet er Sien, een vrouw met een twijfelachtige reputatie op wie hij verliefd wordt, maar de relatie loopt op de klippen. In 1883 is hij terug bij zijn ouders die dan in Nuenen wonen. Eind maart 1885 overlijdt vader Van Gogh.

Vincent Van Gogh: Zelfportret met verbonden oor (1889)

Enkele maanden later verlaat Vincent zijn ouderlijk huis om in Antwerpen lessen te volgen aan de Academie. Dat is geen succes en hij reist naar Frankrijk, eerst naar Parijs, dan verder naar Arles in de Provence waar hij na een hoogoplopende ruzie met Paul Gauguin zijn eigen oor afsnijdt.

Vincent Van Gogh: Korenveld met kraaien (1890)

Om tot rust te komen verblijft hij in een instelling in Saint-Rémy-de-Provence. Hij verhuist naar het kunstenaarsdorp Auvers-sur-Oise in het noorden, bij dokter Gachet. In Brussel wordt een van zijn schilderijen verkocht en op het Salon des Indépendants in Parijs krijgt hij positieve kritieken. Even lijkt het de goede kant op te gaan met Vincent tot hij op een julidag in 1890 zichzelf neerschiet in een korenveld.

Brief van Vincent Van Gogh aan zijn zus Willemien, 20 juni 1888

Rommel op zolder

Nadat Vincent Van Gogh was uitgeweken naar Frankrijk verhuisde zijn moeder, de weduwe Anna Van Gogh-Carbenthus, in maart 1886 van Nuenen naar Breda. Zij bezat, in een aantal kisten, heel wat werken van Vincent: honderden tekeningen, schetsen, schilderijen, en ook prenten en boeken die hij verzameld had. Dat alles werd op de zolder van een loods opgeslagen bij de verhuizer Adrianus 'Janus' Schrauwen, in de Ginnekenstraat in Breda.

In een brief van 20 juni 1888 aan zijn zuster Willemien informeerde Vincent naar de ‘rommel’ die hij indertijd had achtergelaten: "Zeg eens, van rommel gesproken. Het is misschien de moeite waard wat er goeds is in den rommel die naar Theo zegt nog van mij ergens in Breda op een zolder is nog te redden. Ik durf ’t U echter niet vragen en misschien is ’t verloren geraakt. Tob er dus niet voor…"

Vincent Van Gogh: Portret van zijn moeder (1888)

In een latere brief van 31 juli 1888 herinnerde Vincent zijn zus hier opnieuw aan: "Als gij het kunt doen houd dan nog een oog op die bewuste boeken en prenten van mij."

Moeder Van Gogh verhuisde enkele jaren later, in november 1889, naar Leiden en liet de kisten met de kunstwerken onbeheerd achter in de Bredase loods. In 1890 stierf Vincent en korte tijd later ook zijn broer Theo. Niemand keek nog om naar de kisten.

Een Van Gogh voor een pint

Omdat niemand die vermolmde kisten was komen ophalen beschouwde Janus Schrauwen ze als zijn bezit. In 1902 vroeg hij aan marktkramer en opkoper Jan Couvreur om de ‘rommel’, die intussen al jaren op zijn zolder stof lag te vergaren, mee te nemen. Het waren mappen met pen- en krijttekeningen, schetsen, aquarellen en schilderijen uit de achtergelaten kisten van de familie Van Gogh. Het betrof vele honderden werken!

Advertentie van de firma A. Schrauwen (ca. 1900)

Couvreur voerde alles mee naar zijn huis in de Stallingstraat in Breda en deponeerde het in zijn kelder, maar zijn echtgenote nam aanstoot aan de naaktstudies die ertussen zaten. Dus verzamelde Couvreur alle ‘aanstootgevende’ schilderijen en tekeningen en verkocht ze voor enkele dubbeltjes als lompen aan de papierfabriek van Tilburg, waar ze tot pulp werden vermalen.

Omdat een kunsthandelaar, een zekere De Winter uit Rotterdam, geen belangstelling had voor de resterende werken besloot Couvreur ze dan maar te verpatsen. Als vaste stamgast van café Meeuwissen in Breda liet Couvreur zich graag trakteren: een pint in ruil voor een prent of tekening van Van Gogh. Wat overbleef verkocht hij op rommelmarkten - soms voor 5 cent - aan belangstellenden. Het gebeurde zelfs dat hij ze gratis meegaf aan spelende kinderen rondom zijn marktkraam. Heel wat Bredase families kwamen zo aan een Van Gogh.

Eén koper, de kleermaker Kees Mouwen, had wel wat belangstelling in Vincents werk en kocht verscheidene doeken. Op een gegeven moment moet Jan Couvreur een krantenartikel onder ogen gekregen hebben waarin sprake was van ‘de beroemde schilder Vincent Van Gogh’. Hij besefte dat die ‘rommel’ misschien toch wel wat waard was en probeerde bij zijn klanten de schilderijtjes terug te kopen. Dat lukte af en toe, en via kleermaker Mouwen werd in 1904 een eerste lot schilderijen van Van Gogh geveild in Amsterdam. Ook later zou Mouwen nog werken laten veilen, maar er zijn vele tientallen, misschien honderden (?) Van Goghs die niet werden teruggevonden

Vincent Van Gogh: Nieuwe kerk en oude huizen in Den Haag (1883)

Af en toe duikt er in een kunsthandel nog wel eens een nieuwe Van Gogh op die gelinkt kan worden aan de Bredase kisten. Niet alle nieuw opgedoken Van Goghs worden als authentiek erkend door het Amsterdamse Van Goghmuseum, dé autoriteit op dat gebied. In 2016 kwam kunsthandelaar Bob Albricht in het bezit van een klein schilderijtje van een zicht op Den Haag. Het doek zou afkomstig zijn uit de Bredase kisten en wordt intussen erkend als een Van Gogh. Vraagprijs: 2,2 miljoen euro!

Maar een groot deel van de Bredase Van Goghs werd nooit gerecupereerd. Raakten de tekeningen of schilderijen verloren? Werden ze overgeërfd, misschien verder verkocht of gewoon vernietigd? Niemand weet het. Mogelijk zijn er nog altijd onbekende Van Goghs die ergens in Bredase kelders of op zolders liggen of rondwaren in de schimmige wereld van rommelmarkten en brocanterieën.

'n Tip: elke woensdag is het rommelmarkt in Breda. Je weet maar nooit ...

VRTNU VRTNU VRTNU