Spring naar inhoud

De ijzeren basiliek van Manilla

© San Sebastian Manilla
geschreven op 06 april 2018

In Manilla op de Filipijnen staat een opmerkelijke kerk: de basiliek van San Sebastian, gebouwd in 1891 in neogotische stijl. Wat deze kerk zo speciaal maakt is dat ze volledig uit metaal is opgetrokken: muren, daken, zuilen, gewelven, torens en koepel… alles is gemaakt van ijzer en staal. Die hele constructie werd vervaardigd in België en als prefab-pakket naar de Filipijnen overgebracht.

Ontdek deze basiliek en andere huzarenstukjes van Belgische ingenieurs.
Voorgevel van de Basilica de San Sebastian (Manilla) en het college, dat ernaast ligt

Aardbeving

Ze waren het grondig beu, de gelovigen van de parochie van San Sebastian in Manilla, de hoofdstad van de Filipijnen, toen hun kerk in 1880 voor de zoveelste keer op rij werd vernield. Het eerste houten kerkgebouw was afgebrand in 1651. Diverse opeenvolgende kerken in baksteen waren verwoest bij aardbevingen, de laatste in 1859, 1863 en nu weer in 1880.

Pastoor Esteban Ramirez contacteerde de van oorsprong Spaanse architect Genaro Palacios y Guerra met de vraag om een nieuwe kerk te ontwerpen en als het even kon: een vuur- én aardbevingsbestendige constructie.

Zicht op de Basilica de San Sebastian
Kathedraal van Burgos, inspiratie voor de Basilica de San Sebastian

Architect Palacios tekende een neogotische kerk, min of meer geïnspireerd door de kathedraal van Burgos uit zijn vaderland Spanje: een gevelpartij met twee torens en een achthoekige vieringkoepel. Om tegemoet te komen aan de eisen van pastoor Ramirez opteerde hij voor een stalen constructie in plaats van de traditionele bakstenen architectuur.

Herdenkingsplakket in de kerk met vermelding van de aannemer uit Binche

De ijzeren onderdelen werden in 1886 besteld bij de Société Anonyme d'Entreprises de Travaux Publics, een staalfabriek uit Binche in België. De Waalse staalindustrie was in de late 19de eeuw wereldtop. De Belgen moesten ook toezien op de bouw.

Hier en daar wordt geopperd dat voor het ontwerp van de stalen structuur samengewerkt werd met de bekende Franse ingenieur Gustave Eiffel. Hiervoor zijn echter geen historische aanwijzingen. Natuurlijk waren de Belgische ingenieurs niet onbekend met de verwezenlijkingen van Eiffel, maar waarschijnlijk werkten ze autonoom.

De stalen structuur van de gewelven tijdens de opbouw (1888-91)

Belgische prefab

Acht scheepsladingen - 1527 ton in totaal - waren nodig om alle geprefabriceerde secties van België naar de Filipijnen over te brengen. De eerste lading arriveerde in 1888, samen met twee Belgische ingenieurs die de assemblage superviseerden. Op drie jaar tijd werd de hele prefab-puzzel in mekaar gezet. Een negende scheepslading met retabels en altaren uit België kwam nooit aan, omdat het schip onderweg in een storm terecht kwam en zijn lading verloor. Er werden dan maar nieuwe houten altaren vervaardigd op de Filipijnen zelf ter vervanging van de verloren Belgische retabels.

Constructie van de kerk (1888-91)

De kleurrijke gebrandschilderde ramen werden geïmporteerd uit Duitsland, afkomstig van de Glasmalerei Heinrich Oidtmann, een firma die nu nog altijd bestaat in Linnich, nabij Aken. Voor de schilderingen en sculpturen van het kerkinterieur werd een beroep gedaan op Filipijnse artiesten.

Op 15 augustus 1891 - feest van Maria Hemelvaart - wijdde de aartsbisschop van Manilla de kerk van San Sebastian, die de titel van basilica minor kreeg van de paus.

Zijaanzicht van de Basilica de San Sebastian

Langs buiten ziet de basiliek met zijn tweelingtorens en achthoekige vieringkoepel er uit als een traditionele neogotische kerk. Het kerkschip is 55 meter lang met een breedte van 25 meter. De torenspitsen halen een hoogte van ruim 40 meter. Alles is geschilderd in een pastel lichtblauw met witte accenten. Alleen spijtig dat roest het metaal heeft aangetast. In 2010 stond de basiliek op de lijst van Worlds Most Endangered Monuments. Intussen is de kerk beschermd als nationaal cultureel erfgoed van de Filipijnen en plant men een restauratie.

De koepel van onderen gezien

Het interieur van de basiliek is opvallend luchtig met fijne bundelpijlers die de gewelven en de koepel ondersteunen. Die achthoekige koepel is beschilderd met heiligenfiguren. Het felle buitenlicht, gefilterd door de glasramen van Duitse origine, creëert een sprookjesachtige, goudglanzende atmosfeer binnen in de kerk. Bedenk dat alles is opgetrokken uit metaal dat het licht reflecteert.

Binnenzicht van de Basilica de San Sebastian

De Basilica de San Sebastian is een geliefde trouwplek voor de katholieke Filipijnen; door de aanwezigheid van het beeld van Onze-Lieve-Vrouw van Carmel ook een bedevaartsoord en een toeristische trekpleister in Manilla. Het is een unieke stalen kerk, enig in Azië, en - laten we dit niet vergeten - een Belgische constructie.

Zicht op de gewelven van het kerkschip

Costa Rica

Nu we toch chauvinistisch bezig zijn: de Filipijnse basiliek is niet de enige stalen kerk van Belgische makelij. Aan andere kant van de wereld in het Midden-Amerikaanse land Costa Rica staat nog een stalen exemplaar: de kerk van Nuestra Señora de las Mercedes in het stadje Grecia.

De pastoor van Grecia en een lokale ingenieur hadden het plan om een kerk te bouwen, volledig in ijzer om dezelfde reden als op de Filipijnen: het gebouw moest bestand zijn tegen aardbevingen, want bij een aardbeving in 1888 was de oude kerk zwaar beschadigd. Aanvankelijk had men een neoklassieke kerk voor ogen, maar na contacten met een Belgische aannemer werd gekozen voor de neogotiek.

De nieuwe kerk tijdens de constructie, rechts staat nog de oude kerk

De bestelling werd geplaatst in 1891 bij een fabriek in Couillet bij Charleroi. We herhalen het: de Waalse staalfabrikanten hadden wereldfaam. De stalen prefab-elementen werden per schip naar de haven van Limón in Costa Rica verscheept. Vandaar moesten ze eerst per trein en over de laatste 20 kilometer met ossenwagens getransporteerd worden naar Grecia. De constructie van de ruwbouw begon in 1894 en duurde een drietal jaar.

Nuestra Señora de las Mercedes in Grecia, Costa Rica

De afwerking liet op zich wachten, naar verluidt omdat de Belgische fabrikant had verzuimd deuren en ramen te leveren. Tenslotte bestelde men die bij een Italiaanse firma in Milaan, maar dat vertraagde de voltooiing. Het interieur werd eerder sober afgewerkt. Vandaag is de kerk, geschilderd in een opvallend wijnrood, een nationaal monument en een voorbeeld van Belgische ingenieurskunde.

Ikea van de 19de eeuw

Dé specialist van Belgische stalen prefab-architectuur was de Waalse ingenieur Joseph Danly (1839-1899) die een systeem bedacht van demonteerbare constructies, bestaande uit modulaire metalen platen. Deze meccano – vergelijk het met Ikea-meubelen – kon makkelijk geassembleerd worden zonder ervaren monteurs. Ideaal voor het optrekken van gebouwen op afgelegen plekken in de overzeese kolonies, waar wel werkkrachten maar niet altijd ingenieurs of architecten voorhanden waren.

Deze ijzeren architectuur, vervaardigd door Danly’s fabriek Forges d’Aiseau nabij Charleroi, vinden we terug van Zuid-Amerika tot Midden-Afrika. Hieronder drie voorbeelden: het Edificio Metalico uit San José (Costa Rica), het spoorwegstation van Bananal (Brazilië) en het Chalé do Bosque in Belém (Brazilië).

(klik op de foto's voor groter formaat en meer uitleg)

VRTNU VRTNU VRTNU