Spring naar inhoud

De Heizel, een heuvel met geschiedenis

De Heizel - © canvas / Koen De Vos
geschreven op 04 mei 2018

In april 1958 – 60 jaar geleden – werd op de Heizel de grote Wereldtentoonstelling van Brussel Expo 58 geopend. Het Atomium en het Amerikaans Theater zijn hier overblijfselen van (meer over Expo 58 vind je hier op VRT NWS). Maar wat stond er vóór '58 op de Heizelvlakte?

Ontdek de geschiedenis van deze bekende locatie: van kerkelijke steengroeves over een miraculeuze bron tot het liefdesnestje van Leopold II.

De Heizel, het heuvelplateau aan de noordkant van Brussel, wordt in één adem genoemd met de Expo 58 en spijtig genoeg ook met het beruchte voetbaldrama van 1985. De benaming Heizel gaat minstens terug tot de 16de eeuw, maar komt pas in zwang halfweg de 19de eeuw. Er liep hier wel een Heyselbeek, een zijriviertje van de Molenbeek, maar de omgeving werd meestal aangeduid als Ossegem.

Ossegem

Reeds in de vroege middeleeuwen is er een landgoed met die naam, mogelijk op de puinen van een Romeinse hoevevilla. In 1152 verkopen de toenmalige eigenaars van het Hof van Ossegem, de erfgenamen van Meinard van Brussel, hun domein aan de Abdij van Affligem, die daarop ook het beheer van de Onze-Lieve-Vrouweparochie van Laken verkrijgt. Voor alle duidelijkheid: de locatie van dit Hof van Ossegem moeten we situeren iets ten zuiden van het Koning Boudewijnstadion.

Pieter Paul Rubens: Landschap te Laken (ca. 1617). Wat opvalt is het landelijk karakter. Achteraan rechts ligt de O.-L.-Vrouwekerk van Laken

In de volgende eeuwen groeit het Hof van Ossegem uit tot een ruim hoevecomplex met een onderkelderd woonhuis, stallingen voor 20 paarden en 32 'hoornbeesten', koeien dus, en een grote schuur. Er is ook een duiventil, een waterput en een bakoven. In een lusttuin, omringd met hagen, staat een klein gebouwtje, het zogenaamde Speelhuys, een paviljoen dat in de 18de eeuw gebruikt wordt door de Mechelse aartsbisschoppen als buitenverblijf, wanneer ze in Brussel verblijven. In oude documenten lezen we: "… het Speelhoff van Syne Eminentie tot Laeken…"

Moestuin en oranjerie van de school

Later verschijnt in deze buurt het Hoger Normaal Instituut voor Landbouwhuishoudkunde, maar deze meisjesschool met zijn moestuinen en proefvelden verdwijnt bij de aanleg van de opeenvolgende wereldtentoonstellingen van '35 en '58.

Oude kadasterkaart van Laken (1837). De Heizelvlakte is nog grotendeels onbebouwd

Steenpoelen

Waar nu de Lakense parken liggen, waren steengroeven, geëxploiteerd door de abdij. Deze steenpoelen – er waren meerdere putten – leverden bouwmateriaal voor de abdijkerk van Affligem en voor tal van andere kerken: in de rekeningen vinden we vermeldingen van de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Scherpenheuvel (= basiliek van Scherpenheuvel), de Jezuïetenkerk van Antwerpen (= Carolus Borromeus) en de Onze-Lieve-Vrouw van Fines Terrae (= Finistère in de Brusselse Nieuwstraat).

De Lakense steengroeven leverden o.m. bouwmateriaal voor deze kerken. (klik op de afbeelding voor groter formaat en extra uitleg)

Op het einde van de 17de eeuw raakt de groeve in onbruik en wordt het terrein beplant met bomen. De heuvels in het Park van Laken, de zogenaamde Kattenbergen, zouden wel eens oude storthopen van die steengroeven kunnen zijn.

Sint-Annakapel met de wonderbaarlijke bron op de voorgrond

Mirakelbron

Een van de oudste nog bestaande historische gebouwen in de omgeving is de Sint-Annakapel, gelegen in het park van Laken. Reeds in de 14de eeuw stond hier een pelgrimskerkje nabij de miraculeuze bron van Sint-Anna. Deze bron werd ook de Vijf Wondenput genoemd, naar de vijf verwondingen van Christus aan het kruis; in de volksmond verbasterd tot Vijfhondenput.

Het was aartshertogin Isabella van Spanje (1566-1633) die als landvoogdes der Nederlanden hier op bedevaart kwam en op de bron een fontein liet aanleggen in 1625, zogezegd omdat ze genezen was van koorts na het drinken van water uit deze wonderbaarlijke bron. De huidige witgepleisterde kapel werd opgetrokken ter vervanging van een ouder exemplaar. Het kerkje doet sinds 1973 dienst als Russisch-Orthodox bedehuis.

Restant van het koor van de oude Onze-Lieve-Vrouwekerk op het kerkhof van Laken

Deze plek is het eindpunt van de Sint-Annadreef die de bedevaartroute volgt vanaf de vroegere Onze-Lieve-Vrouwekerk van Laken. Van deze kerk resteert alleen nog het gotische koor op het kerkhof van Laken (ca. 1275). Iets verderop in de Mellerystraat is nog één kapelletje te zien van de pelgrimsweg van aartshertogin Isabella vanuit Brussel naar Laken, een weg die gemarkeerd werd door bidkapellen voor de Zeven Smarten en Zeven Vreugden van Maria. Maar hiermee zijn we afgedaald én afgedwaald van de eigenlijke Heizelvlakte.

Bidkapelletje in de Mellerystraat, overblijfsel van de pelgrimsweg van Brussel naar Laken

Leopold II

De Heizelvlakte zelf bleef een landelijk gebied met weinig bebouwing tot koning Leopold II het terrein, dat tenslotte in zijn achtertuin lag, in het oog kreeg. Hij wou de hele omgeving rond het park van Laken naar moderne, grootstedelijke smaak urbaniseren tot een heuse wijk met parken en boulevards. Straten werden aangelegd, percelen verdeeld en volgebouwd.

Urbanisatieproject voor de aanleg van nieuwe straten in Laken (1868)
Passerelle naar het liefdesnestje van Leopold II

Voor zijn minnares, de beruchte Barones de Vaughan, kocht Leopold II een bestaand landhuis, de Villa Van der Borcht. Hij liet dit liefdesnestje via een passerelle verbinden met het koninklijk domein. De villa, gelegen aan het tracée van de huidige Eeuwfeestlaan, werd afgebroken om plaats te maken voor Expo 58.

Monogram van Leopold II op de zog. Koloniale Brug in Laken

Net zoals hedendaagse graffitispuiters overal hun tag achterlaten, liet koning Leopold II op diverse plaatsen zijn monogram aanbrengen: de dubbele L en het Romeinse cijfer II.

Stadion

Het resterende open terrein was ideaal als locatie voor de evenementen rond het Eeuwfeest van de Belgische natie in 1930. Als eerste werd het roemruchte nationale stadion, de voorloper van het Koning Boudewijnstadion, gebouwd. De stad Brussel besliste in 1927 tot de bouw van een universeel sportstadion op de Heizel. Burgemeester Adolphe Max legde de eerste steen op 4 oktober 1929. De bouw stond o.l.v. architect Joseph Van Neck. 600 arbeiders werkten dag en nacht om het stadion klaar te krijgen. Op minder dan een jaar was de klus geklaard. Het stadion bood plaats aan 75.000 toeschouwers, waarvan 9000 op zitplaatsen in de tribune. De rest waren staanplaatsen.

Het oude stadion van 1930

Op 23 augustus 1930 vond de allereerste manifestatie plaats: het wereldkampioenschap wielrennen op de piste, want rond het centraal gelegen grasveld voor voetbalwedstrijden en de atletiekpiste lag er ook een houten demonteerbare wielerbaan.

Enkele weken later op 14 september 1930 werd het Eeuwfeeststadion - zo genoemd naar de 100ste verjaardag van België - officieel ingehuldigd door prins Leopold, de latere Leopold III. Bij die gelegenheid werd een officieuze voetbalinterland gespeeld België-Holland. De Belgen wonnen met 4-1.

Het Eeuwfeestpaleis van 1935

Eeuwfeestpaleis

Voor datzelfde Eeuwfeest of Centenaire van 1930 was een wereldtentoonstelling gepland, maar die werd pas in 1935 gehouden aan de esplanade, waar nu ook het Atomium staat.

Paleis 5 of het Eeuwfeestpaleis is het meest imposante gebouw aan de esplanade. De modernistische gevel met art decotrekjes met vier bronzen beelden (scheepvaart, paardentrekkracht, stoomaandrijving, luchtvaart) op verticale pijlers verbergt een technisch hoogstandje. Twaalf parabolische bogen in beton maakten de grootste overspanning in België: 90 op 160 meter, één grote ruimte zonder storende dragers, ideaal voor tentoonstellingen en beurzen.

Het Eeuwfeestpaleis met de aangepaste gevel in '58

Architect Van Neck koos voor beton in plaats van een stalen constructie, want bij een vorige tentoonstelling in 1910 had een brand de stalen kolommen van een expohal doen smelten. Het paleis deed ook dienst voor Expo 58, weliswaar met een aangepaste voorgevel.


Dank

Met dank aan Laca, geschied- en heemkundige kring van Laken.

VRTNU VRTNU VRTNU