Spring naar inhoud

De geweigerde geslachtstest

Foekje Dillema - © CC
geschreven op 02 augustus 2018

Op 2 augustus starten De Europese Kampioenschappen in Glasgow en Berlijn. In 1950 vonden de Europese atletiekkampioenschappen plaats in Brussel. De Nederlandse atlete Foekje Dillema werd toen levenslang geschorst, hoewel ze een veelbelovend talent was. Waarom?

Ontdek deze bizarre episode uit de sportgeschiedenis.

Belgische atleten op De Europese Kampioenschappen

De beste sporters van Europa strijden dezer dagen tegen mekaar ter gelegenheid van De Europese Kampioenschappen. Het Olympisch stadion in Berlijn is het decor voor de atletieknummers, in Glasgow vinden het zwemmen, gymnastiek, wielrennen en andere Olympische sporten plaats.

68 jaar geleden, in augustus 1950, was het Heizelstadion in Brussel de plek waar de Europese atleten aantraden. Vedetten van deze Europese kampioenschappen waren de legendarische Tsjechische loper Emil Zatopek en de Nederlandse favoriete Fanny Blankers-Koen, bijgenaamd The Flying Dutchmam, goed voor 3 gouden en 1 zilveren medaille.

Foekje Dillema

Natuurtalent uit Friesland

In de marge van dit Europese kampioenschap speelt zich één van de meest omstreden episodes uit de atletiekgeschiedenis af. Hoofdpersonage is de Friese hardloopster Foekje Dillema, landgenote én concurrente van Fanny Blankers-Koen.

Foekje Dillema, geboren in 1926 in Burum, een dorpje in de Nederlandse provincie Friesland, was een natuurtalent als hardloopster. Aanvankelijk doet ze aan gymnastiek. Haar trainer ziet onmiddellijk dat ze ongelooflijk snel kan sprinten en raadt haar aan om atletiek te gaan doen. In het voorjaar van 1948 - ze is dan 21 - loopt ze haar eerste wedstrijd, op sokken, want geld voor hardloopschoenen heeft ze niet. Ze wint met ruime voorsprong en al gauw wordt ze lid van de atletiekvereniging Vitesse uit Leeuwarden.

Foekje Dillema (links) met haar collega-concurrente Fanny Blankers-Koen

Een jaar later krijgt Foekje de kans om zich te tonen op een internationale atletiekmeeting in het Feyenoord-stadion in Rotterdam. Als lid van de Nederlandse ploeg met als topvedette Fanny Blankers-Koen, toen al meervoudig kampioene en wereldrecordhoudster, wint Dillema haar 200-meterrace. Nog spectaculairder is haar race als slotloopster op de 4 x 100 meter. Vertrokken met een achterstand weet ze alle concurrenten achter zich te houden en sprint ze iedereen voorbij.

Een nieuw talent is geboren en iedereen beschouwt de gespierde Friezin als dé toekomst van de Nederlandse en internationale vrouwenatletiek, een waardige opvolgster én concurrente van Fanny Blankers-Koen, het toenmalige boegbeeld van de Nederlandse atletiek. Fanny, de vliegende huisvrouw, heeft er dan al een hele carrière opzitten, maar is intussen al in dertig. De jonge Foekje zou wel eens haar belangrijkste uitdaagster kunnen worden.

Foekje Dillema zal dan ook aan de zijde van Fanny Blankers-Koen aantreden als lid van de Nederlandse delegatie op het Europees kampioenschap atletiek in het Heizelstadion te Brussel op 23 augustus 1950. Foekje had enkele weken voordien nog een nieuw nationaal record gelopen op de 200 meter, een verbetering van het record van Fanny die tot dan toe onaantastbaar leek. Een Europese medaille ligt in het verschiet voor de jonge loopster uit Friesland.

Foekje als tweede loopster bij de start van 200 meter race, juni 1950

Gynaecologisch onderzoek

In aanloop naar deze competitie moeten de atletes een medische test, tegelijk een geslachtskeuring, ondergaan, een verplichting van de internationale atletiekfederatie. De IAAF heeft deze test ingesteld in 1948 voor alle vrouwelijke atletes. Die moeten zich laten onderzoeken door een erkende gynaecoloog. De leden van het Nederlandse vrouwenteam dienen zich aan te melden in de weken voorafgaande aan het kampioenschap in een ziekenhuis in Den Haag. Het lijkt een formaliteit.

Tot verbazing van het bestuur van de Koninklijke Nederlandse Atletiek Unie KNAU weigert Foekje Dillema deze test te ondergaan. Aanvankelijk schorst men haar nog niet, menend dat de onervaren atlete misschien de gevolgen van haar weigering niet goed beseft. De trainer van het nationale team Tonnis De Vries belooft haar te contacteren en de zaak te bespreken.

Foekje Dillema bij een estafetteloop in Groningen, juli 1950

Op 13 juli is Foekje met het Nederlandse team onderweg per trein naar Frankrijk voor een internationale atletiekmeeting, een goede voorbereiding met het oog op de Europese kampioenschappen een maand later in Brussel. Tussen Hilversum en Rotterdam wordt ze uit de trein gehaald en geconfronteerd met haar schorsing. Er wordt haar verteld dat ze niet meer mag deelnemen aan atletiekwedstrijden. Haar Nederlandse record op de 200 meter wordt van de tabellen geschrapt.

Wanneer ze haar koffer uit het bagagerek haalt en de trein wil verlaten, vragen haar teamleden nieuwsgierig naar de reden van haar vertrek. Foekje antwoordt: "Ze zeggen dat ik geen meid ben." Zwaar teleurgesteld en verward keert Foekje terug naar Friesland. Ze duikt onder, vermijdt de pers en zal nooit meer deelnemen aan wedstrijden. Ze werkt verder als huishoudhulp en geeft als vrijwilliger sportles in haar dorp. Over de affaire van de geweigerde geslachtstest spreekt ze nooit meer. Bij het ruime publiek was het trouwens niet geweten waarom de veelbelovende atlete plots geschorst was. Er is nooit een officieel communiqué verspreid: geslachtskeuring en alles daarrond was toen geen bespreekbaar onderwerp.

Er deden wel geruchten de ronde over het geslacht van Dillema. Ze zag er met haar hoekige kop en gespierde lijf ook niet echt vrouwelijk uit. Fanny Blankers-Koen zou ooit gezegd hebben dat er 'een man' in haar team zat en ook de Britse atlete Sylvia Cheeseman die in diezelfde periode actief was, sprak over haar frustratie dat ze nooit kon winnen 'from all these men'.

Foekje in het huishouden, juli 1950, kort voor haar definitieve schorsing

Wat was er aan de hand?

In 2008 – een jaar na de dood van Foekje Dillema – werd een DNA-onderzoek uitgevoerd op huidcellen van Foekje en het resultaat was verrassend: Foekje was interseksueel en had zowel vrouwelijke als mannelijke kenmerken, zogenaamd echt hermafroditisme (ovotesticular disorder of sex development). Vermoedelijk had ze als vrouw ook kleine testikels (ovotestes) die nooit waren ingedaald. Ze had geen eierstokken, kreeg als puber geen menstruatie. De testikels produceerden geen spermacellen, maar wel het mannelijk hormoon testosteron met als gevolg een zware stem, baardgroei en – vooral in haar geval – een grotere spiermassa.

Waarschijnlijk heeft Foekje altijd beseft dat er iets aan de hand was met haar geslacht en toen ze werd opgeroepen voor de geslachtstest van de atletiekbond wist ze dat haar geheim zou ontdekt worden. Daarom weigerde ze. Na haar schorsing is ze geopereerd in het Academisch Ziekenhuis van Groningen, vermoedelijk werden de testikels verwijderd. Haar familie zei dat Foekje 'geholpen was aan haar klieren'.

Waarom heeft Foekje indertijd nooit willen spreken? We mogen aannemen dat de schande te groot was. Alles wat op een of andere wijze met sekse te maken had was delicaat en een onbekend fenomeen als interseksualiteit was gewoonweg taboe in de jaren '50, zeker in een boerendorp in Friesland.

De Nederlandse atletiekbond heeft Foekje Dillema postuum in ere hersteld en haar nationaal record op de 200 meter prijkt nu weet op haar palmares. De regels en normen voor geslachtsbepaling zijn in 2012 door de internationale sportfederaties herzien en vandaag zou Foekje zonder meer als vrouw worden gezien en dus nooit geschorst zijn.

In Nederland zijn de laatste jaren meerdere monumenten opgericht ter nagedachtenis aan Foekje Dillema. Een magere troost voor iemand die anders mogelijk gegrossierd had in medailles en internationale records.

VRTNU VRTNU VRTNU