Spring naar inhoud

De geweigerde geslachtstest

De geweigerde geslachtstest - © canvas / Koen De Vos
geschreven op 02 augustus 2018
De Zuid-Afrikaanse atlete Caster Semenya, tweevoudig olympisch kampioene, mag geen 800 meterwedstrijden meer lopen tenzij ze speciale medicatie inneemt om haar testosteronproductie af te remmen. Semenya is immers hyperandrogeen en maakt extra veel mannelijk hormoon aan.

Dit doet denken aan de geschiedenis van Foekje Dillema. Deze Nederlandse atlete werd in 1950 levenslang geschorst, hoewel ze een veelbelovend talent was. Waarom?

Ontdek deze bizarre episode uit de sportgeschiedenis.

Caster Semenya

Semenya won zopas nog de 800 meter op de Diamond League-meeting van Doha, maar zal vanaf nu testosteronblokkers moeten innemen. Intussen zal ook een expertengroep van het IOC zich over deze problematiek buigen.

In augustus 1950 was het Heizelstadion in Brussel de plek waar de Europese atleten aantraden. Vedetten van deze Europese kampioenschappen waren de legendarische Tsjechische loper Emil Zatopek en de Nederlandse favoriete Fanny Blankers-Koen, bijgenaamd The Flying Dutchmam, goed voor drie gouden en één zilveren medaille.

Foekje Dillema

Natuurtalent uit Friesland

In de marge van dit Europese kampioenschap speelt zich één van de meest omstreden episodes uit de atletiekgeschiedenis af. Hoofdpersonage is de Friese hardloopster Foekje Dillema, landgenote én concurrente van Fanny Blankers-Koen.

Foekje Dillema, geboren in 1926 in Burum, een dorpje in de Nederlandse provincie Friesland, is een natuurtalent als hardloopster. Aanvankelijk doet ze aan gymnastiek. Haar trainer ziet onmiddellijk dat ze ongelooflijk snel kan sprinten en raadt haar aan om atletiek te gaan doen. In het voorjaar van 1948 - ze is dan 21 - loopt ze haar eerste wedstrijd, op sokken, want geld voor hardloopschoenen heeft ze niet. Ze wint met ruime voorsprong en al gauw wordt ze lid van de atletiekvereniging Vitesse uit Leeuwarden.

Foekje Dillema (links) met haar collega-concurrente Fanny Blankers-Koen

Een jaar later krijgt Foekje de kans om zich te tonen op een internationale atletiekmeeting in het Feyenoordstadion in Rotterdam. Als lid van de Nederlandse ploeg met als topvedette Fanny Blankers-Koen, toen al meervoudig kampioene en wereldrecordhoudster, wint Dillema haar 200-meterrace. Nog spectaculairder is haar race als slotloopster op de 4 x 100 meter. Vertrokken met een achterstand weet ze alle concurrenten achter zich te houden en sprint ze iedereen voorbij.

Een nieuw talent is geboren en iedereen beschouwt de gespierde Friezin als dé toekomst van de Nederlandse en internationale vrouwenatletiek, een waardige opvolgster én concurrente van Fanny Blankers-Koen, het toenmalige boegbeeld van de Nederlandse atletiek. Fanny, de vliegende huisvrouw, heeft er dan al een hele carrière opzitten en is intussen al in dertig. De jonge Foekje zou wel eens haar belangrijkste uitdaagster kunnen worden.

Foekje Dillema zal dan ook aan de zijde van Fanny Blankers-Koen aantreden als lid van de Nederlandse delegatie op het Europese kampioenschap atletiek in het Heizelstadion in Brussel, op 23 augustus 1950. Foekje had enkele weken voordien nog een nieuw nationaal record gelopen op de 200 meter, een verbetering van het record van Fanny dat tot dan toe onaantastbaar leek. Een Europese medaille ligt in het verschiet voor de jonge loopster uit Friesland.

Foekje (tweede loopster) bij de start van de 200 meterrace waarin ze het record van Blankers-Koen brak (juni 1950)

Gynaecologisch onderzoek

In aanloop naar deze competitie moeten de atletes een medische test - tegelijk een geslachtskeuring - ondergaan, een verplichting van de internationale atletiekfederatie. De IAAF heeft deze test in 1948 ingesteld voor alle vrouwelijke atletes. Die moeten zich laten onderzoeken door een erkend gynaecoloog. De leden van het Nederlandse vrouwenteam dienen zich, in de weken voorafgaand aan het kampioenschap, aan te melden in een ziekenhuis in Den Haag. Het lijkt een formaliteit.

Tot verbazing van het bestuur van de Koninklijke Nederlandse Atletiek Unie (KNAU) weigert Foekje Dillema deze test te ondergaan. Aanvankelijk schorst men haar niet, menend dat de onervaren atlete de gevolgen van haar weigering misschien niet goed inschat. Tonnis De Vries, de trainer van het nationale team, belooft haar te contacteren en de zaak te bespreken.

Foekje Dillema bij een estafetteloop in Groningen (juli 1950)

Op 13 juli is Foekje met het Nederlandse team per trein onderweg naar Frankrijk voor een internationale atletiekmeeting, een goede voorbereiding op de Europese kampioenschappen een maand later in Brussel. Tussen Hilversum en Rotterdam wordt ze uit de trein gehaald en geconfronteerd met haar schorsing. Er wordt haar verteld dat ze niet meer mag deelnemen aan atletiekwedstrijden. Haar Nederlandse record op de 200 meter wordt van de tabellen geschrapt.

Wanneer ze haar koffer uit het bagagerek haalt en de trein wil verlaten, vragen haar teamleden nieuwsgierig naar de reden van haar vertrek. Foekje antwoordt: "Ze zeggen dat ik geen meid ben." Zwaar teleurgesteld en verward keert Foekje terug naar Friesland. Ze duikt onder, vermijdt de pers en zal nooit meer deelnemen aan wedstrijden. Ze werkt verder als huishoudhulp en geeft als vrijwilliger sportles in haar dorp. Over de affaire van de geweigerde geslachtstest spreekt ze nooit meer. Bij het ruime publiek was het trouwens niet geweten waarom de veelbelovende atlete plots geschorst was. Er is nooit een officieel communiqué verspreid: geslachtskeuring en alles daarrond was toen geen bespreekbaar onderwerp.

Er deden wel geruchten de ronde over het geslacht van Dillema. Ze zag er met haar hoekige kop en gespierde lijf ook niet echt vrouwelijk uit. Fanny Blankers-Koen zou ooit gezegd hebben dat er "een man" in haar team zat en ook de Britse atlete Sylvia Cheeseman, die in diezelfde periode actief was, sprak over haar frustratie dat ze nooit kon winnen "from all these men".

Foekje in het huishouden, kort voor haar definitieve schorsing (juli 1950)

Wat was er aan de hand?

In 2008 – een jaar na de dood van Foekje Dillema – werd een DNA-onderzoek uitgevoerd op huidcellen van Foekje en het resultaat was verrassend. Foekje was interseksueel en had zowel vrouwelijke als mannelijke kenmerken, zogenaamd echt hermafroditisme (ovotesticular disorder of sex development). Vermoedelijk had ze als vrouw ook kleine testikels (ovotestes) die nooit waren ingedaald. Ze had geen eierstokken en kreeg als puber geen menstruatie. De testikels produceerden geen spermacellen, maar wel het mannelijk hormoon testosteron met als gevolg een zware stem, baardgroei en – in haar geval vooral – een grotere spiermassa.

Waarschijnlijk heeft Foekje altijd beseft dat er iets aan de hand was met haar geslacht, en toen ze werd opgeroepen voor de geslachtstest van de atletiekbond wist ze dat haar geheim zou ontdekt worden. Daarom weigerde ze. Na haar schorsing is ze geopereerd in het Academisch Ziekenhuis van Groningen. Vermoedelijk werden de testikels verwijderd. Haar familie zei dat Foekje "geholpen was aan haar klieren".

Waarom heeft Foekje indertijd nooit willen spreken? We mogen aannemen dat de schande te groot was. Alles wat op een of andere wijze met sekse te maken had was delicaat, en een onbekend fenomeen als interseksualiteit was gewoonweg taboe in de jaren '50, zeker in een boerendorp in Friesland.

Monument voor Foekje Dillema in Friesland

De Nederlandse atletiekbond heeft Foekje Dillema postuum in ere hersteld en haar nationaal record op de 200 meter prijkt nu weer op haar palmares. De regels en normen voor geslachtsbepaling zijn in 2012 door de internationale sportfederaties herzien. Vandaag zou Foekje zonder meer als vrouw worden gezien en dus nooit geschorst zijn. Maar misschien had ze, conform de regels van het Internationaal Sporttribunaal TAS, wel testosteronblokkers moeten innemen.

In Nederland zijn de laatste jaren meerdere monumenten opgericht ter nagedachtenis aan Foekje Dillema. Een magere troost voor iemand die anders mogelijk gegrossierd zou hebben in medailles en internationale records.

VRTNU VRTNU VRTNU