Spring naar inhoud

De Belgische muze van Degas

De Belgische muze van Degas - © canvas / Koen De Vos
geschreven op 23 februari 2018

Eén van de bekendste kunstwerken van de Franse impressionist Edgar Degas is het beeldje van 'La petite danseuse de quatorze ans'. Het model was een jong Belgisch danseresje: Marie Van Goethem.

Ontdek haar smartelijke leven, een verhaal van armoede, misbruik, prostitutie…
Edgar Degas, 1895

La petite danseuse

In 1881 presenteerde Edgar Degas (1834-1917), bekend voor zijn grote ballettaferelen, één van zijn beroemdste beelden op het 6de Salon des Indépendants, de tentoonstelling van de impressionisten in Parijs: het bijna levensgrote 'La petite danseuse de quatorze ans'. Het toonde een jong danseresje, nog kinderlijk tenger, in een typische ballethouding, de ene voet voor de andere, de zogenaamde quatrième position.

Het beeld was vervaardigd in beschilderde bijenwas, gekleed in een echte tutu en de haren bijeengebonden met een satijnen lint. Ook het bovenstukje, een bustier, en de balletschoentjes waren echt, maar wel bekleed met was. Mogelijk was Degas op het idee gekomen om een wassen beeld te maken na een reis naar Napels, waar een traditie bestond van levensechte wassen sculpturen.

Edgar Degas: La petite danseuse de quatorze ans

Het beeldje van Degas werd niet unaniem op lovende woorden onthaald. Terwijl de meeste impressionisten de danseuse van Degas loofden omwille van het hyperrealistische karakter, vonden andere schilders en kunstcritici het een 'malaise' en vergeleken het met 'un travail de taxidermiste', als het ware een opgezet dier.

Degas moet een voorliefde gehad hebben voor het beeldje, want hij bewaarde het zijn hele leven in zijn atelier. Pas na zijn dood in 1917 werden er bronzen, wassen en plaasteren afgietsels van gemaakt, nu verspreid over diverse musea wereldwijd.

Het beeldje is een icoon geworden van de impressionistische beeldhouwkunst, maar wie stelt het voor? Edgar Degas nam als model voor zijn danseuse een jong Belgisch meisje, genaamd Marie Van Goethem, één van de vele leerling-ballerina’s in de Parijse opera, die de bijnaam droegen van 'petit rat'.

Edgar Degas: La petite danseuse de quatorze ans

Petit rat

Vanwaar die vulgaire bijnaam voor de jonge danseresjes? De levensstijl van ballerina’s in de 18de en 19de eeuw was niet bijzonder hoogstaand. Een bekende ballerina van de Parijse opera Mademoiselle d’Azincourt stierf aan een venerische ziekte op de leeftijd van 23. En zij was niet de enige.

Maar dat was een risico dat veel jonge meisjes bereidwillig namen. Sommigen kwamen uit de laagste klassen, waar armoede en honger, misbruik en ziektes schering en inslag waren. Een loopbaan als danseres gaf hen onnoemelijke kansen op een rijker, sociaal hoger leven. En wie weet wonnen ze de aandacht van een rijke man die hen als petite maîtresse wou onderhouden.

Eer ze echter dat niveau bereikten – als ze al ooit zo hoog kwamen – was het leven als ballerina allesbehalve een pretje. Harde uitputtende trainingen, reële kans op misbruik, en hoewel ze een loon ontvingen dat hoger lag dan wat ze als arbeidster of dienstmeisje zouden verdienen, leden ze een armoedig bestaan. Van hun loon moesten ze immers hun kledij kopen, schoenen, linten en sjaals, mutsen en kanten kraagjes, alles wat nodig was om decent te kunnen verschijnen op banketten en recepties in de hogere kringen. En ze konden natuurlijk niet terug gaan wonen in de krottenbuurten van hun familie, maar waren genoodzaakt een kamer te huren in de duurdere wijken van de stad.

Edgar Degas: Classe de dance

#MeToo

Om toegelaten te worden tot het balletcorps van de opera moesten jonge danseresjes toelatingsproeven afleggen. De beoordeling was nogal subjectief en het was een publiek geheim dat bereidwillige meisjes die ingingen op de avances van bepaalde heren hun kansen aanzienlijk verhoogden. #MeToo was nog niet uitgevonden.

Er werd gezegd dat danseressen geacht werden drie amants te hebben: één voor het prestige, één voor het geld en één voor de liefde. De meisjes scoorden hoog in adellijke kringen. Een zekere Emilie Dupré spande de kroon met een hele pleiade aan edele minnaars: de hertog van Melun, de hertog van Mazarin, de graaf de la Roche-Aymon en – top of the bill - de prins-regent Philippe d’Orléans. Of wat te denken van de danseres Marie-Madeleine Guimard die een verhouding had met een gouverneur en een prins, maar die ook de bisschop van Orleans in haar sponde wist te lokken.

Edgar Degas: Classe de dance

Dansen vergde veel van het jonge lichaam van de danseressen, vooral omdat in de 18de eeuw het ballet was geëvolueerd van een danse terre-à-terre, met traditionele lage danspasjes, naar de haute danse, een meer atletische stijl van dansen met hoge, soms acrobatische sprongen. Dit vroeg veel fysieke oefening en was een extra belasting voor de voeten.

De hoge sprongen van de ballerina’s gaven de mannen op de eerste rij inkijk onder de rokken van de dames. Sommige ballerina’s maakten hier gebruik (misbruik?) van door bij bepaalde gelegenheden geen ondergoed, de zog. caleçons de précaution, te dragen wat de attractiviteit van hun optreden verhoogde. En mogelijk nieuwe amants opleverde. De bekende danseres Marie-Anne de Camargo wist dit handig uit te buiten. Zelfs de beruchte Giacomo Casanova kwam onder de indruk van deze danseuse. Voltaire, de filosoof, beschreef haar in een gedicht: 'Ah! Camargo, que vous êtes brillante…'

Het mag duidelijk zijn: balletdanseressen hadden niet bepaald een goede reputatie.

Edgar Degas: Le foyer de la danse (in de vroegere opera Le Peletier)

Marie, la petite belge

Het is in die sfeer dat de jonge Marie Van Goethem een petit rat werd genoemd. Marie Geneviève Van Goethem werd geboren op 7 juni 1865 in het 9de arrondissement van Parijs, de wijk waar de opera lag, toen nog gevestigd in de Salle Le Peletier, later in het Palais Garnier. Haar Belgische ouders waren enkele jaren voordien vanuit Brussel naar de Franse hoofdstad verhuisd. Vader Antoine Van Goethem was kleermaker, moeder Marie Van Volson (sic: Van Volsom?) werkte als wasvrouw. Het gezin had drie dochters (twee andere kinderen, een meisje en een jongen waren gestorven op zeer jonge leeftijd). Marie was de middelste. De oudste Antoinette was nog in Brussel geboren in 1861. Maries jongere zusje Louise Joséphine, ook Charlotte genoemd, werd geboren in Parijs in 1870.

De familie verhuisde geregeld van de ene adres naar het andere, wat erop kan wijzen dat ze wegens wanbetaling telkens uit hun huurhuis werden gezet. Vader Antoine stierf in 1870 en liet zijn gezin in diepe armoede achter. Niet verwonderlijk dat de naam van moeder Van Goethem-née Van Volson opduikt in rapporten omtrent prostitutie. 1870 was een crisisjaar, niet alleen voor het gezin Van Goethem, maar voor heel Parijs: de Frans-Duitse oorlog brak uit en zou desastreus eindigen voor Napoleon III en Frankrijk.

Rond 1873 ontmoeten de Van Goethems de schilder Edgar Degas. Zijn atelier ligt in de buurt van hun huis op de Boulevard de Clichy en hij leert de zusjes kennen als petits rats van de opera. Hun moeder had hen ingeschreven als leerlingen bij de Ecole de Danse, verbonden aan de Parijse opera, hopend op een beter bestaan. In een van zijn schetsboeken staat de notitie 'Antoinette Vangutten, âgée de 12 ans': het oudste zusje heeft dus geposeerd hebben voor Degas als danseresje. Maar voor Antoinette is die danscarrière van korte duur. Net zoals haar moeder komt ook zij in de prostitutie terecht. Ze belandde zelfs voor een periode van drie maanden in het Prison de Saint-Lazare nadat ze een rijke klant had bestolen.

Ballet 'Le Tribut de Zamora' (ingekleurde prent)

Ballerina

Vanaf 1878 volgt Marie dansles, samen met haar zusje Charlotte ofte Louise. In 1880 slagen ze in hun examen en worden beiden lid van het 140-koppige balletgezelschap van de opera. Marie krijgt een contract met een maandsalaris van 75 francs; met extra bonussen per gedanste voorstelling kwam ze soms zelfs aan 109 francs. Haar zusje Charlotte, die jonger was, verdiende tot 82 francs. Ze maken hun debuut in La Korrigane, een ballet op muziek van Charles-Marie Widor. Marie speelt boerinnetje, Charlotte is een elfje. In 1881, het jaar dat het beeld van Degas wordt gepresenteerd, dansen ze opnieuw samen op het podium, ditmaal in Le Tribut de Zamora van Charles Gounod.

Voorbereidende schetsen van model Marie

Tussendoor verdienen ze ook bij in de cabarets van Pigalle, waar de grens tussen danseres en animeermeisje soms heel dun was. In februari 1882 wordt Marie terloops vermeld in de krant L’Evénement als 'Mademoiselle Van Goethen', een model dat geregeld te zien is in brasseries en bars zoals Le Rat Mort, een etablissement in de Rue Pigalle met een bedenkelijke reputatie.

Schetsen voor 'La petite danseuse' met Marie als model

Als model poseert Marie geregeld voor Degas, zowel gekleed als naakt, waarvoor ze telkens 5 tot 10 francs ontvangt. Wanneer de politie een onderzoek instelt omtrent de aanwezigheid van jonge naakte meisjes in het kunstenaarsatelier, gaat Degas als respectabele schilder vrijuit, maar Marie wordt opgepakt. Het meisje – op dat moment 14 à 15 jaar – moet zelfs even in de cel. Ik zei het al: van #MeToo was nog geen sprake.

Naaktstudie voor 'La petite danseuse'

Of Degas – in die jaren een ongehuwde veertiger – het jonge danseresje meer dan alleen maar als model gebruikte, is niet geweten. Het is wel bekend dat hij de bordelen van Montmartre frekwenteerde. Sommige biografen omschrijven hem als een mysogene man, die de coulissen van de opera afstruinde op zoek naar jonge naïeve meisjes. Anderen zien in hem net een feminist die de vrouw centraal plaatst in zijn schilderijen.

Ontslagen

In juni 1882 wordt Marie Van Goethem ontslagen. Haar naam wordt geschrapt van de dienstroosters van de opera omdat ze in de maanden voordien te veel dansklassen heeft gemist. Vanaf dan verdwijnt ze in de anonimiteit.

Charlotte Van Goethem als danseres

Haar zusje Charlotte blijft wel verbonden aan de opera en zal daar een mooie carrière uitbouwen, eerst als ballerina, zelfs als soliste, daarna als danslerares tot aan haar pensioen in 1933.

Hoe het verdere leven van Marie Van Goethem evolueert is onbekend. Wordt ze danseres in een cabaret? Werkt ze als animeermeisje in een louche bar? Gaat ze de prostitutie in of zoekt ze een job als wasvrouw of dienstmeid? We hebben er het raden naar. Maar hoe dan ook leeft ze voor de eeuwigheid voort als het veertienjarig Belgisch danseresje van Degas. Misschien heeft ze zo meer bewonderaars dan ze ooit als ballerina zou gehad hebben.

VRTNU VRTNU VRTNU